Главная » Материалы » АКАДЕМИК МАНАШ ҚОЗЫБАЕВ ЖӘНЕ ЭТНОС ТАРИХЫНЫҢ ГЕНЕЗИСТІК МӘСЕЛЕЛЕРІ

АКАДЕМИК МАНАШ ҚОЗЫБАЕВ ЖӘНЕ ЭТНОС ТАРИХЫНЫҢ ГЕНЕЗИСТІК МӘСЕЛЕЛЕРІ

Электронный научный журнал «edu.e-history.kz» № 2(30), 2022

Автор:
ISSN: 2710-3994 
Volume 2 Number 30 (2022) 133-142 
 ҒТАМР 03.20.00 
А.Ғ. Ибраева¹ , А.С. Темирханова²* , Т.С. Садықов² 
 1М. Қозыбаев атындағы СҚМУ, Қазақстан, Петропавл; 
 2Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, Қазақстан, Нұр-Сұлтан. 
 *Автор-корреспондент 
E-mail: akmaral1971@mail.ru (Ибраева), asema_sko@inbox.ru (Темирханова), sadykov_ts@enu.kz (Садықов). 
Аңдатпа. Мақалада қазіргі кезеңдегі гуманитарлық ғылымдар жүйесінде этнос жəне этногенез теорияларын зерттеудің мəселелерін, этникалық зерттеулердегі негізгі методологиялық əдістемелерін талдаған ізденістерді жүйелейді. Сонымен қатар аталған мақалада этнос, этногенез, этникалық тарихқа көңіл бөлінеді. Этнос ұғымы, оның пайда болуы, рөлі, тарих процесінде дамуы әлі күнге дейін ғылымда біржақты түсінік жоқ екені белгілі. Əр этностың өмір сүруі мен одан əрі дамуы көп жағдайда басқа этностармен өзара тығыз байланыста болған. Академик Манаш Қабашұлы Қозыбаев қазақ тарихында қандай мəселесі болмасын жан-жақты зерттеген. Әсіресе қазақ халқының шығу тегі мен мемлекет болып қалыптасу тарихы туралы аса қажетті зерттеулерінің маңызы зор. Тарих теориясының негізін қалаған ғалым-зерттеуші әлі де айтары мол еді. Біздің пікірімізше, ғалымның шəкірттері мен артында қалған ұрпағы қазақ тарихын одан да биік деңгейге көтереді. 
Түйін сөздер: Манаш Қозыбаев, академик, этнос, ұлт, тарих, тұлға, концепция, этногенез, теория, қазақ.
Содержание:

Кіріспе. Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзінің әр түрлі деңгейде сөйлеген сөздерінде, осы кезге дейін жариялаған кітаптарында тәуелсіз Қазақстанның өмір шындығына сай жаңа тарихын жазуға және сол арқылы халқымыздың жаңа тарихи санасын қалыптастыру ісіне әрдайым назар аударады. Ол өткен тарихын білмеген, өзінің ұлттық қасиеттерінен айырылған халық қасіретке ұшырайтындығы туралы, өзінің жақсысы мен жайсаңын сыйламаған адам басқаларға құрметті бола алмайтындығы жөнінде, өткенге тас атқан бейбаққа келешек қарғыс жаудыратыны хақында терең тұжырымдар жасады. Қазақстанның жаңа, шыншыл тарихын жазуға батыл кірісуге еліміздің тәуелсіздікке қол жеткізуі қолайлы жағдайлар туғызады. Тәуелсіздіктің қарсаны мен оның алғашқы жылдары тарихи тақырыпқа қалам тартушылар саны көбейді (Нұрпейіс, 2007: 27).

Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев өзінің «Тәуелсіздік бәрінен қымбат» деген кезекті мақаласында қайта жаңғырған қазақ мемлекетің, ата-бабаларымыз аңсаған азаттықтың тұғыры нығая түскенін әйгілейтін маңызды белес екендігін атап өткен. Тарих тұрғыдан алып қарасақ, 30 жыл деген қас-қағым сәт екені белгілі. Бірақ, бұл бірқатар халықтар үшін қиындық пен қуаныш, дағдарыс пен даму алмасқан тұтас дәуір десек артық болмас. Біз осы жолдан өтіп келе жатқанымыз анық. Этнос пен этногенез мәселелері ғылымда аса күрделі болып табылады. Оларды шешу әрекеттері біздің елде де, шетелде де маңызды орынға ие. Бірақ этногенездің мәнін ашатын теориялық құрылымдар әлі де көптеген ғалымдар мен адамзаттың ойлау бөлігі ретінде танылмады. Отандық этнологияда маңыздылардың бірі болып табылатын және әлі күнге дейін түпкілікті шешілмеген этногенез мәселесі этностың табиғатын түсінумен тығыз байланысты.

ХХ ғасырдың екінші жартысында этнологияның жаңа ғылымы қалыптасты, оның негізгі тұжырымдамасы этнос болып табылады. Этнос – бұл биоәлеуметтік құбылыс, оған биологиялық және әлеуметтік факторларды, материалдық және идеалды алғышарттарды, психологиялық және мәдени ерекшеліктерді ескеретін ерекше тәсіл қажет. Олардың барлығы бір-бірімен тығыз байланысты және этникалық қауымдастықтарды құру мен дамытуда қажетті құрылымдық элементтердің ажырамас бірлігі ретінде әрекет етеді. Философия ғылымдарының кандидаты Айрат Зарипов өзінің «Этногенездің жалпы мәселелері және ғылыми теория» деген мақаласында этнос ұғымына мынадай анықтама береді: «Этностар – бұл адам бірлігінің формасы, ол мүшелердің ішкі байланысының арқасында сақталады, бұл олардың өзін-өзі тануында айқын көрінеді. Бұл жағдайда өзін-өзі тану әр адамға осы топпен өзін-өзі анықтауға мүмкіндік беретін критерий болып табылады. Этникалық топтың қалған белгілері трансформациядан өтіп, оларға сүйене отырып, қауымдастықты белгілі бір тұтастық ретінде бөліп көрсету әрдайым мүмкін болмағандықтан, этникалық өзін-өзі тану іс жүзінде жалғыз критерий болып қала береді, соның арқасында адамдарды осы топқа біріктіруге болады».

Бірқатар іргелі сәттер этногенез процесінің тарихи сипатын және жекелеген халықтардың генезисін нақты көрсетеді. Әр халықтың таралу аймағы бар және осыған байланысты халықтар мен өсімдіктер мен жануарлар әлемінің ішкі және түрішілік категориялары арасындағы сыртқы ұқсастық байқалады. Алайда, халықтардың диапазонмен байланысы өте күрделі және көптеген әлеуметтік факторлармен делдал болады, бұл халықтардың немесе олардың бөліктерінің басқа географиялық жағдайлары бар жаңа аймақтарға қоныс аударуының көптеген тарихи мысалдарымен көрінеді, бірақ мәдени және этникалық ерекшеліктерін толық сақтайды. Қазіргі дәуір бізге этникалық топтардың едәуір санының қарқынды эмиграциялық процесінің нәтижесінде қалыптасудың көптеген мысалдарын ұсынады, олар аумақтық тұрғыдан мегаполистерден толығымен ажыратылған, бірақ көптеген ұрпақтар үшін этникалық дәстүрлерді сақтайды және қоршаған халықтың мәдени дағдыларын іс жүзінде біріктірмейді. Осылайша, этногенез процесі табиғи ортамен тығыз байланыста зерттелуі керек, онсыз кейбір жағдайларда көп нәрсе түсініксіз болып қалуы мүмкін, бірақ бұл әлеуметтік-тарихи процесс және ол ең алдымен тарихи зерттеудің объектісі болып табылады.

Материалдар мен әдістер. Ғалым Манаш Қозыбаевтың еңбектеріндегі этнос тарихы байланысты тарихилық, жүйелілік, салыстырмалы талдау және жинақтау әдістері кешенді қолданылады. Зерттеліп отырған мәселе отандық және шетелдік тарихнамада өзіндік орны бар өзекті тақырыптардың бірін екендігін көрсетеді. Кейінгі түркі халықтарының қалыптасуының ежелгі тарихы мен этногенетикалық үрдісінің терең тарихи тамырын жан-жақты қарастырған. Біз мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін түркітілдес халықтардың этностық байланыстары мен туыстық қатынастарын зерттеуді назарға алып, саяси және мәдени контексте маңызды басымдық ретінде танылған Елбасы – Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың идеялары мен бастамаларын әлемдік интеграциялық үдерістер жағдайында түркі халықтарын жақындастыруға бағытталған ортақ тарихи бастаулар мен түркі бірлігінің маңыздылығын жиі еске аламыз. Осыдан түркі тектес халықтардың этникалық тарихы мен этногенезі тақырыптарының ғылыми-тарихи өзектілігі, қазіргі заманның әлеуметтік және идеологиялық мәселелерінің жазықтығына шығатыны туралы қорытынды шығарамыз. Жаһандану дәуірінде Түркі әлемі оны құрайтын халықтардың этникалық бірегейлігі мен мәдени ерекшеліктерін сақтауға жан-жақты ұмтылуда.

Талқылау. Мақалада қазақ ұлтының пайда болу мәселесі, оның қалыптасу кезеңдері, сондай-ақ қазақ ұлтының мәнін білу жолдары туралы айтылады. Зерттеудің ерекшелігі – этногенез процесін, ең алдымен, табиғи жағдайларға, содан кейін экономикалық, экономикалық, саяси, мәдени, тарихи, психологиялық факторларға байланысты күрделі қарама-қайшылықты процесс тұрғысынан қарастыру. Бұл құбылыстар әзірше қазақстандық ғалымдардың еңбектерінде жеткілікті зерттелмеген. Сонымен қатар, мақалада пікірталас мәселелеріне де назар аударылған. Тарихи процесті қайта ойластыру, жаңа тарихи ойлауды қалыптастыру мәселелері күн тәртібіне шыққан кезде саясаттану мен жалпы ғылым әлеуметтік – саяси модельдердің түбегейлі өзгеруі деп аталатын кезеңдерде ерекше маңызға ие болады.

Халықтың қалыптасуы – өте күрделі мәселе болып табылады. Ұлттың қалыптасуы үшін келесі жағдайлар қажет: біріншіден, мәдениет дамуының белгілі бір деңгейі; екіншіден, белгіленген шекаралары бар аумақ; үшіншіден, қалыптасқан қоғамдық-этникалық сана; төртіншіден, қалыптасқан тіл; бесіншіден, көптеген этникалық өкілдерге тән белгілі бір сыртқы келбеті; алтыншыдан, этностың негізгі этносаяси немесе тарихи-географиялық белгілерін көрсететін мемлекет атауы.

Саясаттану ғылымы ғылыми мәселелерге жаңа көзқарас, еркін шығармашылық ізденіс, сонымен қатар этногенез, мемлекеттілік, көшпенділер ғылымы, дінтану, халықаралық қатынастар және ортақ тарихи мұра мәселелеріне қызығушылықты арттыру түрінде анықталған жаңа сапалы сипаттамаға ие болды. Этностық бірегейлік пен ұлттық идеяның даму жағдайы мемлекеттіліктің даму тарихы мен динамикасын зерделеудің алыпсатарлық, абстрактілі және жеңілдетілген тәсілдерінен еркін терең, жан-жақты проблемасын қояды.

Қазақ халқының пайда болу мәселесін зерделеу кезінде Қазақстан жерін мекендеген ежелгі тайпалардың өмір тарихына назар аудару қажет. Қазақ халқының тікелей ата-бабалары қазіргі Қазақстан аумағы арқылы 3-2 мың жыл бұрын көшіп келген тайпалар деп айтуға болмайды. Соған қарамастан, егер халықтың пайда болуы экономикалық қызметтің дамуымен, өзіндік мәдениеттің пайда болуымен, тілдің қалыптасуымен тікелей байланысты болса, онда бұл тайпалар қазақ халқының қалыптасуына тікелей қатысты болды.

Ежелгі заманда Қазақстанды мекендеген тайпалардың өмірін зерттеу дәстүрлі түрде қола дәуірінен басталды. Қазақстан аумағында және біздің дәуірімізге дейінгі 2-1 мыңжылдықтар аралығында шекаралас аймақтарда өмір сүрген тайпаларды мәдениеті бойынша андроновтықтар деп атайды. Дегенмен, андронов тайпалары туралы нақты ақпарат жоқ. Алайда ғалымдар қазақ этносының нәсілдік-генетикалық дамуы қола дәуірінен бастау алады деп есептейді. Мұны Қазақ ұлттық және ежелгі Андронов мәдениеттерінің кейбір ұқсастықтары растайды. Қазақстан аумағында Андронов мәдениетінің көптеген ескерткіштері сақталған. Қыш бұйымдарындағы андроновтықтардың өрнектері Қазақ кілемдерінің, әшекейлерінің, киіз үй бұйымдарының заманауи үлгілерімен үйлеседі.

Отқа, ата-бабалардың рухына табыну, қойлардың, жылқылардың көп мөлшерін өсіру және олардың өнімдерін тамаққа пайдалану андроновтар мен қазақтардың тұрмыс салтының туыстық жақындығын айғақтайды. Қазақтардың кейінгі тайпалармен этногенетикалық байланысы бар: сақ, ғұн, үйсін, қаңлы, сарматтар және т.б.

Кейбір ғалымдардың пікірінше, үйсін тайпалары мен кейінірек қалыптасқан қазақ этностары арасында тікелей байланыс бар, мұны өмір салтының жалпы белгілері дәлелдейді. Бұл көшпелі өмір салтымен үйлескен мал шаруашылығының шешуші рөлі, киіз үйді тұрғын үй ретінде пайдалану, кешенді шаруашылық (мал шаруашылығы - егіншілік), сүт-ет тағамдары, астықтан нан пісіру және т.б. сонымен қатар, қоғамдық-әлеуметтік құрылымда ұқсастық байқалады. Дерек көздеріне сүйенсек, үйсін қоғамы үш бөлікке бөлінген: сол қанаты, орталық қанаты және оң қанаты, оны үш қазақ жүзімен қатар жүргізуге болады. Бұл этногенетикалық сабақтастықты растайды.

Ғалымдардың пайымдауынша, қазақ халқының тікелей қосылуы түркі этногенезінің басталуына жатады. Түркі кезеңінің шаруашылық-мәдени өмірінің үлгілері кейінірек көптеген түркі халықтарына (қазақтар, қырғыздар, қарақалпақтар, башқұрттар, ноғайлар, алтайлар, тувалықтар, түрікмендер) ортақ болды.

Моңғол жаулап алуы алдында Қазақстан аумағын мекендеген түркі тайпалары біртұтас халық құруға дайын болды. Мысал ретінде қимақ-қыпшақ конфедерациясының одағы табылады. Қыпшақтар басып алған Алтайдан Еділге дейінгі аумақты парсы ақыны, саяхатшы және мемлекет қайраткері Насир Хосроу Дешті-қыпшақ (Қыпшақ даласы) деп атайды.

Алайда моңғол әскерлерінің басып кіруі бұл процесті баяулатып, оны бірнеше ғасыр бұрын артқа тастады. Қалыптасқан экономикалық және мәдени-этникалық байланыстар жойылды. Көптеген түркі тайпалары бытыраңқы, бұрынғы бірігуінен айырылды. Моңғолдардың әсерінен тайпалардың басқару жүйесінде, экономикалық қызметте, әдет-ғұрыптарда, дәстүрлерде өзгерістер болды. Сонымен бірге моңғолдардың басқыншылық әрекеттері Қазақстан халқының этникалық құрамына елеулі өзгерістер енгізді. Моңғолдармен бірге Қазақстан аумағына шығыстан келіп, манғыттар, барластар, қоңыраттар, татарлар және т.б. сияқты тайпалар қоныстанды.

Қазақстан аумағы әр түрлі этникалық топтардың көші-қонына үнемі ұшырады. Әсіресе ғұндардың, кейін түркі тайпаларының ұлы қоныс аудару дәуірінде және моңғол шапқыншылығы дәуірінде қарқынды этникалық араласу қазақтардың сыртқы келбетінде өз ізін қалдырды. Сонымен қатар, қарқынды этномиграциялық үрдістер кезеңінде қазақтардың ата-бабалары басқа этностық топтардың өкілдерімен араласып, оларды көбінесе өз этносына ассимиляциялады. Бұл моңғолдарға да қатысты. Олар бірте-бірте салт-дәстүрлерді, түркі тілін, дінін қабылдады. Бұл туралы XIII ғасырда араб географы Эль-Омари былай деп жазған: «Бұрын бұл мемлекет (Алтын Орда) қыпшақтардың елі болған, бірақ татарлар оларды жаулап алғанда, қыпшақтар олардың қол астындағылар болған. Осыдан кейін жеңімпаздар олармен араласып, туыстарға айналды, ал жергілікті тұрғындардың табиғи және тұқым қуалайтын қасиеттері жоғары болды, ал келгендер нағыз қыпшақтарға ұқсады». Сондықтан қазақтардың ата-бабалары Қазақстан аумағы өзінің туған жері болған тайпалардан шыққан деп есептеу керек.

XII-XY ғғ. Қазақстан жерінде және шекара маңы аумағында бірнеше мемлекеттер болды: Ақ Орда, Моғолстан, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы. Бұл мемлекеттердің тұрғындары өзбектер, өзбек-қазақтар, моңғолдар (могулдар) және ноғайлар деп аталды. Бұл атаулардың өзіндік этникалық және саяси маңызы болды. Егер «халық» ұғымы этникалық құрылым ретінде қарастырылса, онда ол «этноним» терминімен белгіленеді (өзбектер, қазақтар, қырғыздар). Өз мемлекетінің (тұрғылықты жерінің) атауына сәйкес аталған халық «политоним» терминімен анықталды (Моғолдар-Моғолстан мемлекетінің халықтары, ноғай - Ноғай ордасына жататын халықтар), яғни бұл ұғым этносаяси. Тарихи-этнологиялық әдебиетте тарихи-этнографиялық аймақта құрылған мемлекеттің халқы этносаяси қауымдастық деп аталады.

Халықтың этникалық және саяси тұрғыдан біртұтас болуы үшін, ең алдымен, өзінің тәуелсіз мемлекеттілігі болуы керек. Бірлікке ұмтылған тайпалар саяси тұрғыдан Ақ орда, Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасы және Моғолстан сияқты түрлі мемлекеттерге бытыраңқы болды. Алайда бұл мемлекеттер қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына, өзіндік этникалық кеңістіктің қалыптасуына негіз болды. Барлық қазақ тайпалары мен рулары әртүрлі мемлекеттерге кеткенімен, олар бір тілде сөйледі.

Қазақ халқының қалыптасуы XY ғасырдың екінші жартысы мен XYI ғасырдың басы арасында, дербес тәуелсіз Қазақ хандығы құрылған кезде аяқталды. Осылайша, ұлттың қалыптасуының тағы бір шартына қол жеткізілді – өз мемлекетінің атауы. Қазақ хандығында ру-тайпалық сана біртіндеп әлсіреп, қазақтар үшін ортақ этникалық сана күшейе түсті. Осылайша «қазақ жері», «Қазақ мемлекеті», «Қазақ елі» деген ұғымдар пайда болды. Этникалық тарихи-хронологиялық құрылымдардың үш түрі бар: ру-тайпалық, халық, ұлт. Осы бірлестіктердің әрқайсысында өзіндік этникалық сана-сезім бар. Этникалық сана дегеніміз-адамның белгілі бір этникалық бірлестіктің мүшесі ретіндегі сана-сезімі.

Рулар мен тайпаларға бөліну дәстүрлері барлық уақытта сақталған. Қазақтарда және олар халық болып қалыптасқаннан кейін этникалық сананың барлық түрлері көрінді. Әсіресе қазақтардың халық ретінде қалыптасуының бастапқы кезеңінде халықтық этникалық санамен салыстырғанда ру-тайпалық сана басым болды.

«Қазақ» атауының (этнонимінің) пайда болуы туралы көптеген пікірлер бар. Осы уақытқа дейін зерттеушілер бұл мәселе бойынша пікір таластыруда. Жазбаша әдебиетте «қазақ» деген атау пайда болған кезде ғылымда нақты тұжырым жоқ. IX – X ғғ. Жетісу және Оңтүстік Қазақстан жерлерінде өмір сүрген үш қарлұқ тайпасының жалпы атауы – «хасаки» болған. Қарлұқтардың қазақ этногенезіне тікелей қатысы болғаны белгілі. X–XI ғасырларға жататын араб құжаттарында, сондай-ақ орыс шежірелерінде жазбалар бар: Қара теңіздің солтүстік-шығысындағы Касаг қаласы, Касаг елі туралы. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бұл жерде XI ғасырда Дон және Днепр жағалауларында біріккен және қалған қазақтардың үлкен қонысы туралы айтылады. Х ғасырда билік еткен Византия императоры Константин Багрянородный Кавказдың солтүстік-батысында «қазақтар елі» бар екенін хабарлады. Мұсылман жазба деректеріндегі қазақ сөзінің алғашқы ескертулерінің бірі жасырын түркі-араб сөздігінде кездеседі. Ол мамлюк мысырында қыпшақтар құрған болуы мүмкін.

Қазақ ұлтының қалыптасуының соңғы кезеңі – бұл XY ғасырдың екінші жартысының басында Шығыс Дешті Қыпшақ халқы қандай болған, өз дамуының әртүрлі сатыларында болған рулардың, тайпалардың конгломератынан белгілі бір тайпалар тобын бөлу, оқшаулау процесі. Бұл оқшаулау процесі бірқатар факторлардың, әсіресе саяси факторлардың әсерінен болды. Осылайша, жоғарыда келтірілген фактілерден көрініп тұрғандай, ұлттың қалыптасуы өте ұзақ процесс. Оның соңғы қалыптасуын белгілі бір уақыт кезеңімен сипаттау мүмкін емес. Алайда, тарихи, этнографиялық, антропологиялық және лингвистикалық деректер Қазақстанның ғалым–тарихшыларына XIV–XV ғасырларда қазақ ұлтының қалыптасу процесі аяқталды деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Зерттеу нәтижелері. Көрнекті еуразияшыл ғалым, тарихшы-этнолог, тарих және география ғылымдарының докторы, ақын Лев Николаевич Гумилевтің пікірінше, этникалық белгіні анықтайтын белгі – бұл тарихи тағдырдың ортақтығы нәтижесінде халықта қалыптасатын өзіндік сәйкестіліктің болуы. Дәл осы белгілерді этникалық топты бөлу кезінде негізгі деп санауға болады.

Кейбір жағдайларда этногенез ұғымы бойынша белгілі бір қалыптасқан қауымдастықтың пайда болуы мен одан әрі этникалық тарихы қарастырылады. Этногенез мыналармен тығыз байланысты: глотогенез – тілдің қалыптасуы, культурогенез, адам нәсілдерінің өзара әрекеттесу процесі. Этногенездің маңызды сипаты этноним болып табылады. Бірақ бұл факторлардың байланысы жанама болып келеді. Дәстүр бойынша, этногенез этнографиялық білімнің бір бөлігі ретінде қарастырылады, дегенмен этногенез мәселесін өзінің кеңдігі мен ерекшелігінде түсіндірген С.А. Токарев өзінің классикалық мақаласындада былай дейді: «Этнографиялық ғылымның маңызды мәселелерінің бірі бола отырып, этногенетикалық процесс кейбір этнографтарды қызықтырмайды. Керісінше, әр түрлі мамандықтағы ғалымдар: тарихшылар, лингвистер, археологтар, антропологтар жеке халықтардың пайда болу мәселелерімен айналысты және айналысады. Сонымен қатар: этнографтар әлі күнге дейін бірқатар халықтардың, әсіресе еуропалық халықтардың этногенезі мәселелерін шешуде және шешуде өз әріптестерінен едәуір артта қалып отыр». Этникалық процестерді зерттеу кезінде негізгі күш-жігер, егер ол қазіргі заманға қатысты болса немесе бұрынғы этникалық процестер, мәдени, тілдік және бұрыннан бар немесе қазіргі кездегі халықтардың тарихи дамуы кезіндегі әлеуметтік-саяси өзгерістер талданатын болса, қайта құруға бағытталған. Айырмашылық айқын және бұл біздің зерттеуде шекараларды нақты анықтауға мүмкіндік береді.

Ұлт тарихын еуроцентристік, отаршылдық көзқарас тұрғысынан пайымдауға тырысқан еңбектерге объективті, ғылыми тұрғыдан тойтарыс бере отырып, тәуелсіздігіне қол жетіп, өзін-өзі тануға, ата тарихын түгендеуге жаңа бағыт алған елімізде академиктің сүбелі еңбектерінің танымдық, тағылымдық және қолданбалық маңызы зор. Ғалым өзінің зерттеу еңбектерінде қазақ тарихын жүйелі түрде саралап, ғылыми-теориялық тұрғыдан талдап, Отантану ғылымын жаңа сатыға көтергендігі баршамызға аян.

Қазақстан аумағы әр түрлі этникалық топтардың көші-қонуына үнемі ұшырады. Әсіресе ғұндардың, кейін түркі тайпаларының ұлы қоныс аудару дәуірінде және моңғол шапқыншылығы дәуірінде қарқынды этникалық араласу қазақтардың сыртқы келбетінде өз ізін қалдырды. Сонымен қатар, қарқынды этномиграциялық үрдістер кезеңінде қазақтардың ата-бабалары басқа этностық топтардың өкілдерімен араласып, оларды көбінесе өз этносына ассимиляциялады.

Түркі қағанаты алғашқы феодалдық мемлекет болғандығын анық. Қазақ халқының құрамына Қазақстанның оңтүстік аумақтарында тұратын қаңлылар кірді. Содан кейін олар солтүстік-батыс сармат тайпаларымен араласып кетті. Осының бәрі кейіннен қазіргі қазақ халқын қалыптастырған Қазақстанның алғашқы этностары болып табылады. Қазіргі Қазақстан аумағын түркі тайпаларымен қоныстандыру – қазақ халқының қалыптасуының екінші кезеңі. Уақыт өте келе ягма, дулат, болаттар, қарлұқтар және басқа да көптеген тайпалар пайда болды. Қазақстанның этникалық құрамы тек ұлғая түсті. Қазақ ұлтының қалыптасуы қоныстар мен тайпалардың әртүрлі өмірлік аспектілерінің жақындығы негізінде өтті.

Қазақ топырағынан жаралған түркі тектес тайпалар, түркі тектес ұлыстар адам баласының тарихына өшпес із қалдырғаны белгілі. Дей келе, заманымыздың Х ғасыр шенінде Еуразия сахарасында сан тайпалардың жиынтығы болған тектерден этностардан бөліну процестері басталғаны белгілі. Лев Гумилев айтқандай, XI ғ. түркі суперэтнос санатында сөне бастады деген деректер келтірген (Гумилев 1989: 19). Қыпшақ «түркі» деген жинамалы этнонимді ысырып тастап, өзі супер этносқа – барлық тайпалардың жиынтық атауына айналды, басқа түркі тайпалардың бірден-бір ұйтқысы болды деген пікірін келтірген. Оны Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шежіресіндегі деректермен нақтылайды. Ғалым «қыпшақ», «қазақ» атаулары қатар шыққандығын айтып, ол тарихтың бір белесінде қыпшақ одағына кірді де, сол сәтте жалпы түрік тайпалары сияқты қыпшақ тонын жамылып жүре берді деген тұжырым жасаған. Оны парсы, Византия,  араб, орыс, қытай тарихи деректерімен дәлелдеп көрсеткен.

«Қазақ» атауының төркіні туралы бірқатар ғалымдардың тың деректерін келтіріп, оның қай кезеңде пайда болғандығын талдап, қыпшақ деген халық болып аталған қазақтар түркі əлемінің қара шаңырағы болған деген ойын айтқан. Егер атақты шығыстанушылар Н. Аристов пен А. Бернштам ғұндарды түркі этногенезісінің мәйегі деп қараса, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев қазақты түркілердің мәйегі есебінде қарастыратынын ашып айтқан. Ғалым Манаш Қабашұлы моңғол үстемдігі кезінде де қазақ этносы өзінің даму жолын тоқтатпағанын айтады. Автордың айтуынша моңғол империясы барша қазақ жерін біріктіріп, ататегінен келе жатқан қасиеттерін сақтағандығы туралы мәліметтер келтірген.

Ғалым жаңа дәуірде әлемдік өркениетке мән мен сән берген, үн мен күй берген, сыр мен жыр берген Дала өркениетінің ұлыларының үлесі зор екендігін ерекше атап өткен. Сондай-ақ Дала өркениеті ғылым мен білімге, өнерге, рухани өмірге ғажайып үлес қосқандығын көрсеткен. Бірқатар зерттеулер көрсетіп отырғандай моңғол шапқыншылығына дейін қыпшақтардың жетекшілігімен қазақ этносының қалыптасу кезеңі өзінің аяқталу кезеңіне енді.

 Бүгінгі таңда генетикалық деректер қазақтардың антропологиялық зерттеулеріне қайшы келмейтін тарихи деректерді толықтырады. Оразақ Ысмағұловтың деректері бойынша, 20 ғасырдағы қазіргі қазақтар 13 ғасырда антропологиялық тұрғыдан қалыптасты және 13 ғасырдағы Алтын Орданың көшпелі халығынан еш айырмашылығы жоқ (Исмагулов, 2007: 65). Бұл тұжырымдар кластерлік талдау жүргізген Л.Т. Яблонскидің деректерімен расталады, соның нәтижесінде Алтын Орданың (төменгі Поволжье) көшпелілеріне қазіргі қазақтар ең жақын болып шықты, ал қазіргі татарлар, өзбектер және чуваштар Алтын Орданың қала тұрғындарына жақын болып шықты (Яблонский, 2008: 29). Жоғарыда айтылғандардың бәрін қорытындылай келе, қазақтар генетикалық және антропологиялық тұрғыдан Алтын Орданың негізгі «мұрагерлерінің» бірі болып табылады деген тұжырым жасалған. Сонау екі мыңжылдық жігінде аты аталатын қасақтар, көк теңіздің солтүстігін, Қобаннан шығысқа қарай мекендеген «Қазақия» елі күш алып, бір этносты өз атымен біріктірді. Басқаша айтқанда, сайын этностардың эволюциялық дамуы 1500-2000 жылғы созылды.

Сондай-ақ әлемдегі өз орнына деген әлеуметтік-психологиялық танымдар мен стереотиптерді қамтитын этникалық қауымдастықтың ділдік түсініктерінің жиынтығын да айта аламыз. Рулар мен тайпаларға бөліну дәстүрлері бұрынғы уақыттан сақталған.

Өтеміс қажының «Шыңғыснама» еңбегінде қазақ хандары династиясының негізін қалаушы Жошы ұрпағы Орыс хан (1369-1376) деп санаған. XY ғасырдың екінші жартысында қазақ деген термині Шу мен Талас өзендері аралығындағы өзбек ханы Әбілхайырдан көшіп келген тайпалар тобы аталды. Өзбек ұлысынан Жетісуға қоныс аударған Жәнібек пен Керей қазақ халқы этногенезі шешуші рөл атқарған. Бірақ бұл рөлдің маңызы халықтың өзін қалыптастыруда емес, оның қазіргі атауында еді. Өзбек хандығы Әбілхайыр ханның саясатына наразы бір топ бытырап кеткен тайпалар ғана емес, сол жерде Дешті Қыпшақта тұрған рулар мен тайпалардың бірігуі, Орыс ханның ұрпақтары ұлысының халқы бөлініп, Жетісуға қоныс аударды. Сондықтан қоныс аудару қазақ халқының пайда болуын анықтаған жоқ, тек оны қосу үрдісін жеделдеткен. Бұл үдерістің өтпелі сипаты «өзбек-қазақ» терминімен жақсы дәлелденген. Қазақ ұлтының қалыптасуының соңғы кезеңі – бұл XY ғасырдың екінші жартысының басында Шығыс Дешті Қыпшақ халқы қандай болған, өз дамуының әртүрлі сатыларында болған рулардың, тайпалардың конгломератынан белгілі бір тайпалар тобын бөлу, оқшаулау үрдісі. Бұл оқшаулау процесі бірқатар факторлардың, әсіресе саяси факторлардың әсерінен болған.

Қазақ халқының ақтық білім алуына бірнеше ғасыр өтті. Кезең XIV ғасырда басталып, XVI ғасырдың басында аяқталды. Осы уақыт ішінде кез-келген ұлт қалыптасатын маңызды жағдайға қол жеткізілді – олар өз мемлекетінің атауын ойлап тапты. Бірте-бірте моңғолдардың ұстанымдары әлсірей бастады, ал қазақтың этникалық санасы тек күшейе түсті. Түркі тайпалары моңғолдармен бірікті, өйткені олар көшпелі өмір салты, руханият және мәдениет туралы ұқсас түсініктерге ие болды. Содан кейін ұлттық атауы бар біртұтас мемлекет құру идеясы пайда болды. Осылайша қазіргі қазақтардың ата-бабалары ұлтты қалыптастыру жолына түсті. Бірыңғай ұлт құруға ұмтылыс болғанымен, қазақтарда бұрынғысынша жүздерге бөліну болды. Өз кезегінде жүздер руларға бөлінді, олардың арасында субгенусқа бөлінген үлкен бірлестіктер болды. Әрбір бірлестік жауынгерлік тумен ерекшеленді, сонымен бірге «Алаш» деген жалпы атау болды. Ту – таңба деп аталатын жалпы белгі. Әр тұқымның өзіндік белгісі болды, олар жануарларды, күнделікті заттарда, қару-жарақтарда, сәулет өнерінде қолданылды. Тамға – бұл жай ғана жалпы белгі емес, өзіндік шығу тарихы бар символ. Әрбір жалпы белгінің шығу тегі әлі күнге дейін сенімді емес. Бұл қазақ халқының тарихын әлі де зерттеу керек екенін көрсетеді, өйткені қазіргі тарихшылардың бәрі бірдей біліне бермейді. Әрбір таңба – әлемдік мәдениеттің қазынасы. Сондай-ақ шежіре бар. Мұндай жинақтарда Қазақстан аумағында бұрын мекендеген тайпалардың қалыптасу тарихы сипатталған. Қазақстан халқының қалыптасуының ұсынылған кезеңдері жаңалықтардың, әлеуметтік-саяси талдаулардың арқасында белгілі. Белгілі деректер бойынша, қазақ ата-бабаларына ұлттық мәдениеттің қалыптасуы қаншалықты қиын болғанын көрсетеді. Сондықтан қазіргі қазақтарға ғасырлар бойы қалыптасқан нәрсені сақтау керек.

Екінші мыңжылдық ішінде Дала өркениетінің, қазақ халқының жоғалтқандары да аз емес еді. XVIII ғасырда көшпенділік өркениеттің қабырғасы сөгіліп, отаршылық жүйесі Еуразия даласында жүзге тарта ұлттар мен ұлыстарды жойып жіберген. Бірқатар халықтардың генефонды әлсірегендігі белгілі. Дегенмен қазақ халқы өз болмысын сақтап қалған еді.

Қорытынды. Қорытындылай келе, қазақ халқының этногенезі туралы мәселені антропологиялық тұрғыдан бір мезгілде қарастыру қажет деп айтуға болады. Тарихи кезеңге қарамастан, этномәдени мұраның объективті тасымалдаушысы және негізгі құрушысы әрқашан адам болған және болып қала береді. Жекелеген этникалық топтардың географиялық орналасуына байланысты мұрагерлік белгілердің көріну жиілігі әр түрлі болатыны белгілі. Бұл генетикалық байланысты ұлттардың нәтижесін шығарып, олардың өзара байланысын анықтай алатын адамның биологиялық табиғаты.

Белгілі бір гендердің белгілі бір халықтың өкілдері арасында таралуы халықтың этникалық тарихының, оның көші-қонының, ассимиляциясының сөзсіз дәлелі болып табылады. Демек, ғасырлар бойы бақыланып келген генетикалық ерекшеліктер негізіндегі антропологиялық талдауды негізге ала отырып, Қазақстан халқының этникалық та, тарихи дамуының да негізгі бағыттарын анықтауға болады. Сайып келгенде, этногенез процесі жедел процесс емес, ол қарапайым қоныс аударумен жүрмейді. Этногенез – бұл тұрақты процесс, ол үздіксіз және әрқашан жағдайларға немесе саяси ерік-жігерге қарамастан жүреді. Сондықтан қазақ этносы – бұрын-соңды қазіргі Қазақстан аумағында өмір сүрген, ешқайда жай жоғалып кетпеген және қандай да бір жолмен қазақтардың этногенезін анықтаған халықтардың ұжымдық бейнесінің даму жолы болып табылады. Бұрын халық өзін сәйкестендіруге мүмкіндік қандай да бір белгілі бір этносом, ол сезіне білуі тиіс тиесілігін оған және дамытуға этническое самосознание, ол зарождаясь артуда уақыт ішінде. Этногенез-бұл тұрақты процесс, ол үздіксіз және әрқашан жағдайларға немесе саяси ерік-жігерге қарамастан жүреді. Сондықтан қазақ этносы-бұрын-соңды қазіргі Қазақстан аумағында өмір сүрген, ешқайда жай жоғалып кетпеген және қандай да бір жолмен қазақтардың этногенезін анықтаған халықтардың ұжымдық бейнесінің даму жолы.

Information about the authors:

A.G. Ibraeva–Doctor of history, рrofessor. M. Kozybayev NKSU. Kazakhstan, Petropavlovsk, akmaral1971@mail.ru; https://orcid.org/0000-0002-7556-7779;

A.S. Temirkhanova–PhD student of the Department of History of Kazakhstan. L.N. Gumilyov university, Kazakhstan, Nur-Sultan, E-mail: asema_sko@inbox.ru; https://orcid.org/0000-0002-3231-5141;

T.S. Sadykov –Doctor of history, рrofessor. L.N. Gumilyov university, Kazakhstan, Nur-Sultan, E-mail: sadykov_ts@enu.kz.https://orcid.org/0000-0002-5656-162X.

ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ:

Нұрпейіс К. Тарихи тұлғалар / Бас редак. Б. Аяған. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2007. – 376 б.

Әбіл Е.А. Кіріспе сөз. // ҚМПИ ЖАРШЫСЫ №1 (45), 2017.

Қозыбаев М.Қ. Ата тарихы туралы үзік сыр. // Ақиқат. – №12. – 1992

Қозыбаев М. Киелі тәуелсіздік / Құраст. І.М. Қозыбаев. – Алматы: Баспалар үйі, 2009. – 448 б.

Гумилев Л.Н. Древняя Русь и Великая степь. –М., 1989. –55 б.

Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех тысячелетий. –А., 1992. –С.254.

Исмагулов О. Сихымбаева К.Б. Исмагулова А.О. Этническая дерматоглифика казахов. –Алматы, 2007. –240 с.

Яблонский Л.Т. К палеоантропологии средневекового населения Поволжья//Степи Европы в эпоху средневековья. –Т.6. –Донецк. 2008. –С. 269-286.

REFERENCES:

Nurpeıis Q. Tarıhı tulǵalar / bas redak. B. Aıaǵan. – Almaty: Qazaq ensıklopedıasynyń. Bas redaksıasy, 2007. – 376 b.

Ábil E.A. kirispe sóz. // QMPI jarshysy №1 (45), 2017.

Qozybaev M.Q. Ata tarıhy týraly úzik syr. // Aqıqat. – №12. – 1992. 

Qozybaev M.Kıeli táýelsizdik / Qurast. I.M. Qozybaev. – Almaty: Baspalar úıi, 2009. – 448 b.

Gýmılev L.N. ejelgi Reseı jáne Uly dala. –M., 1989. –55 b.

Kláshtornyı S.G., Sultanov T.I. Qazaqstan. Úsh myńjyldyq shejiresi. –A., 1992. –254 B.

Ismagýlov O., Sıhymbaeva K.B. Ismagýlova A.O. qazaqtardyń etnıkalyq dermatoglıfıkasy. – Almaty, 2007. – 240 s.

Iablonskıı L.T. Povolje ortaǵasyrlyq halqynyń paleoantropologıasyna//orta ǵasyrlardaǵy Eýropa dalalary. T.6. –Donesk. 2008. –269-286 b. 

МРНТИ 03.20.00

АКАДЕМИК МАНАШ КОЗЫБАЕВ И ГЕНЕЗИСНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ИСТОРИИ ЭТНОСА

А.Г. Ибраева1, А.С. Темирханова2, Т.C. Садыков2

1СКГУ им. М. Козыбаева, Казахстан, Петропавловск;

2ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, Казахстан, Нур-Султан.

*Корреспондирующий автор

E-mail: akmaral1971@mail.ru (Ибраева), asema_sko@inbox.ru (Темирханова), sadykov_ts@enu.kz (Садықов).

Аннотация. В статье систематизируются проблемы изучения теорий этноса и этногенеза в системе гуманитарных наук на современном этапе, исследования, в которых проанализированы основные методологические вопросы этнических исследований. Также в данной статье уделяется внимание этносу, этногенезу, этнической истории.

Известно, что понятие этноса, его возникновение, роль, развитие в процессе истории до сих пор не имеют однозначного понимания в науке. Существование и дальнейшее развитие каждого этноса во многом было тесно связано с другими этносами. Академик Манаш Кабашевич Козыбаев всесторонне исследовал проблемы казахской истории. Особенно важны необходимые исследования казахского народа о происхождении и истории становления государства. По нашему мнению, ученики и потомки ученого поднимут казахскую историю на еще более высокий уровень.

Ключевые слова: Манаш Козыбаев, академик, этнос, нация, история, личность, концепция, этногенез, теория, казах.

IRSTI03.20.00

ACADEMICIAN MANASH KOZYBAYEV AND THE GENESIS PROBLEMS OF THE HISTORY OF THE ETHNOS

A.G. Ibraeva1, A.S. Temirkhanova2, T.S. Sadykov2

1M. Kozybayev NKSU, Kazakhstan, Petropavlovsk;

2L.N. Gumilyov University, Kazakhstan, Nur-Sultan.

*Corresponding author

E-mail: akmaral1971@mail.ru (Ibraeva), asema_sko@inbox.ru (Temirkhanova), sadykov_ts@enu.kz (Sadykov).

Abstract. The article systematizes the problems of studying the theories of ethnos and ethnogenesis in the system of humanities at the present stage, studies that analyze the main methodological issues of ethnic studies. This article also focuses on ethnos, ethnogenesis, and ethnic history.

It is known that the concept of an ethnos, its origin, role, and development in the process of history still do not have an unambiguous understanding in science. The existence and further development of each ethnic group was in many ways closely related to other ethnic groups. Academician Manash Kabashevich Kozybayev comprehensively investigated the problems of Kazakh history. The necessary research of the Kazakh people on the origin and history of the formation of the state is especially important. In our opinion, the students and descendants of the scientist will raise the Kazakh history to an even higher level.

Key words: Manash Kozybayev, academician, ethnos, nation, history, personality, concept, ethnogenesis, theory, Kazakh.

Нет комментариев

Для того, чтобы оставить комментарий войдите или зарегистрируйтесь

Просмотров: 216

Нет рецензий

Скачать файлы

Категория

Междисциплинарные исследования Методологические труды Макро- и Микроистория История Отечества. Новые методы исследования Исследования молодых ученых Рецензия. Отзыв

Статьи по теме

Статьи автора

Солтүстік Каспий аймағының түркілену процесі Бірінші дүние жүзілік соғыс тұтқындары Жетісуда Charisma and "Politics of Proximity" in the time of the Revolution and Civil War Роль военной контрразведки «Смерш» в годы Великой Отечественной войны и подвиг нашего земляка ҚАЗАҚСТАН МЕН ҚЫТАЙ АРАСЫНДАҒЫ ШЕКАРАЛЫҚ КЕЛІССӨЗДЕР МӘСЕЛЕСІ Абд ар-Раззак Самаркандидің «Матла ' ас-са ' дайн ва маджма 'ал-бахрайны» шығармасы ХАЛЫҚТАРДЫ КҮШТЕП ҚОНЫС АУДАРУ – АҚМОЛА ОБЛЫСЫНДА ПОЛИЭТНИКАЛЫҚ ХАЛЫҚТЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ БІР ФАКТОРЫ РЕТІНДЕ МРНТИ 3.20.00 DOI 10.51943/2710_3994_2021_1_1 ОCНОВНЫЕ АCПЕКТЫ РОCCИЙCКО – КАЗАХCТАНCКОГО ВЗАИМОДЕЙCТВИЯ В ТАМОЖЕННОЙ CФЕРЕ «edu.e-history.kz электронды журналы 4(28), 2021 «edu.e-history.kz» электрондық ғылыми журнал 3(27), 2021 «edu.e-history.kz» электрондық ғылыми журнал 1(29), 2022 ЯЗЫКИ И КУЛЬТУРЫ ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ ОСНОВНЫХ ЭТНОСОВ КАЗАХСТАНА ЧЕРЕЗ ПРИЗМУ КАЗАХСТАНСКОЙ МОДЕЛИ МЕЖЭТНИЧЕСКОГО СОГЛАСИЯ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЭТНОДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ҮДЕРІСТЕРДІҢ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ (ХХ ғ. 20-30 жж.) О ДВУХ ЭТАПАХ ИСТОРИИ БУДДИЗМА В ЮГО-ВОСТОЧНОМ КАЗАХСТАНЕ ДОМОНГОЛЬСКОГО ПЕРИОДА МОБИЛИЗАЦИЯ ЛЮДСКИХ И МАТЕРИАЛЬНЫХ РЕСУРСОВ КАЗАХСТАНА НА ОБОРОНУ СССР АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ПОЛЯКТАРДЫҢ ҚУҒЫН-СҮРГІНГЕ ҰШЫРАУ ТАРИХЫ ОТАНДЫҚ ТАРИХШЫЛАРДЫҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АСА МАҢЫЗДЫ ТАРИХИ ТҰЛҒАЛАРДЫ ҚАБЫЛДАУЫ МЕН БАҒАЛАУЫ (ӘЛЕУМЕТТІК ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ БОЙЫНША) БАТЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КЕЙІНГІ САРМАТ МӘДЕНИЕТІНЕ ТӘН ЖЕРЛЕУ ҒҰРПЫ ӘЛИХАН БӨКЕЙХАН, АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ ЖӘНЕ «ҚАЗАҚ» ГАЗЕТІНІҢ ФЕНОМЕНІ THE REPRESSIVE POLICY OF THE SOVIET GOVERNMENT TOWARDS EUROPEAN EMIGRANTS АКАДЕМИК МАНАШ ҚОЗЫБАЕВ ЖӘНЕ ЭТНОС ТАРИХЫНЫҢ ГЕНЕЗИСТІК МӘСЕЛЕЛЕРІ КЕҢЕСТІК БИЛІКТІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МЕШІТТЕРГЕ ҚАРСЫ САЯСАТЫ (1918-1953 жж.) «ШЕЖІРЕ-И-ТАРАКИМЕ» ШЫҒАРМАСЫНДАҒЫ АУЫЗША ТАРИХ ДӘСТҮРІ: ДЕРЕКТЕМЕЛІК ТАЛДАУ ЖӘНЕ ТӘПСІРЛЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ