Басты бет » Материалдар » ХАҚНАЗАР ХАННЫҢ БИЛІГІ ТҰСЫНДА ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІЛІГІНІҢ ҚАЙТА ӨРЛЕУІ

Н.А. ТАСИЛОВА, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Қазақстан тарихы кафедрасының қауымдастырылған профессоры, т.ғ.к. Қазақс

ХАҚНАЗАР ХАННЫҢ БИЛІГІ ТҰСЫНДА ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІЛІГІНІҢ ҚАЙТА ӨРЛЕУІ

«edu.e-history.kz» электрондық ғылыми журналы № №4(16) 2018

Тегтер: халықаралық, саяси, төркіні, түп, хандық, мемлекеттілік, байланыстар, дипломатия.
Аңдатпа:
Бұл мақалада ортағасырларда тарих сахнасына көтерілген Қазақ хандығының билеушісі әйгілі Қасым ханның баласы Хақназар ханның тұсындағы мемлекеттің ішкі саяси жағдайы мен көрші жатқан Ноғай Ордасы, Мәуреннахрдағы Шайбанилер әулеті, орыс елі арасындағы саяси-дипломатиялық, әскери, сауда-экономикалық байланыстарының тарихы жазба деректер мен тарихнамалық еңбектердің негізінде зерделенген. Әсіресе, көшпелілер мен отырықшылар арасындағы саяси қатынастары үшін Сыр бойындағы қалалардың маңызы көрсетіліп, ХVI ғасырдың екінші жартысындағы шайбанилық Баба сұлтан мен Абдолла арасындағы қарама-қайшылықтарды шебер пайдалана білген Хақназардың ішкі және сыртқы саясаты талданған.
Мазмұны:

Оңтүстік Қазақстан Созақ ауданындағы Хақназар ханға арналып 2012 жылы тұрғызылған мавзолей. Биіктігі 12 метр.

Кіріспе. Қазақ хандығының тарихында айбынды істерімен танымалы болған, атақты Қасым ханның  жолын қуған ұлы – Хақназар ханның алатын орны ерекше. Зерттеушілердің барлығы дерлік Хақ-Назардың жоғарғы билікке келуімен мемлекеттің саяси және экономикалық жағдайының жаңа сатыға көтерілгендігін байланыстыра қарайды. О.Ф. Акимушкин, К.А. Пищулина, М.Х. Әбусеитова және т.б. зерттеушілер Хақназар хан тұсында Қазақ хандығы «қайта түледі» деп пайымдайды. Өйткені, «уақытша әлсіреуден» кейін мемлекет XVІ - ғасырдың екінші жартысында қайта жанданып, көрші елдерге қауіп төндірерлік күшке айналғандығын дерек мәліметтері де дәлелдей түседі.

Материалдар мен әдістер. Мақаланың әдістемелік негізіне қоғамдық құбылыстардың дамуы мен өзгеруін нақты зерттеуді талап ететін сыни және тарихилық қағида негізге алынып отыр. Еңбекті жазуда қазіргі деректану саласы мамандары мен тарих бағытында зерттеулер жүргізіп жатқан ғалымдардың тарихи дәуірді кешенді зерттеу қажеттілігі туралы  ғылыми тұжырымдарына баса көңіл аударылды. Зерттеу барысында ғылыми ізденістің жалпы даму-танымдық әдістерімен бірге тарих ғылымындағы нысандылық, жүйелілік, талдау, салыстырмалы-тарихи талдау, тарихи оқиғалардың дамуын хронологиямен қабыстыру тәсілдері басшылыққа алынды.

  Әдістері: Зерттеу жұмысында сипаттау, тарихи-салыстырмалы, деректанулық талдау, жинақтау, жүйелеу, тарихи-географиялық т.б. әдістер қолданылды.

Талқылау. XVІ  ғасырдағы  Қазақ  хандығының  тарихында  ерекше  орын  алатын  бірнеше  хандар  болды. Олардың  тарихи  ролі  әрбір  хан  тұсындағы  хандықтың  саяси-экономикалық  және  әскери  жағдайымен  бағаланады. Хақназар ханның XVІ  ғасырдың екінші жартысыдағы  тарихи  ролі  неден  көрінді  десек, ең  алдымен, Қазақ  хандығының  территориясы  жағынан  Қасым хан кезеңіндегідей қайта қалпына келітіріліп, кеңеюімен, мемлекеттілік  жағынан  нығаюымен, халқы  санының  өсуімен, қазақ  деген  халықтың  және  мемлекеттің  атын  алыс-жақын  елдерге  паш  етумен  көрінді  дейміз.

Ортағасырлық  жазба  деректерде  Хақназар ханның жеке  өмірбаянын  толық  баяндайтын  мәліметтер  аз, оның  өмірінен  қысқа - қысқа  мәліметтер  әртүрлі  ортағасырлық  деректерде  кездеседі. Олардың  қатарына  Әбілғазының «Түрік шежіресі», Қадырғали Жалайырдың «Жылнамалар жинағы», Хафиз Таныштың "Шараф наме и шахи", Ахмед Ғаффар Казвинидің,  Махмуд  ибн  Уәлидің «Бахр аль-асрар» шығармасы  жатады. Сонымен қатар орыс, сібір, ноғай мырзаларының деректерінде біршама мәліметтер кездеседі.

Нәтижесі. Мақалада Хақназар ханның тұсындағы мемлекеттің ішкі саяси жағдайы мен көрші жатқан Ноғай Ордасы, Мәуреннахрдағы Шайбанилер әулеті, орыс елі арасындағы саяси-дипломатиялық, әскери, сауда-экономикалық байланыстарының тарихы жазба деректер мен тарихнамалық еңбектердің негізінде зерттеу нысанына айналды.

  Қадырғали Жалайыр «Жами ат-тауарих» (Шежірелер жинағы) еңбегінде: «Оның (Қасым ханның) ұлы Хақназар хан Ханық сұлтан – ханымнан туған еді», - дейді. Зерттеуші А.И. Исин Ресей мемлекетінің архиві негізінде Қасым хан 1521 жылдың басында қайтыс болды дейді, осы мәліметтің негізінде Хақназардың 1522 жылдан кеш туылмағанын байқаймыз[Исин А., 2002: 54 ].

Хақназардың жастық шағынан ақпарат беретін нарративті деректердегі мәліметтер мардымсыз, көбінесе аңыз іспеттес[Атыгаев Н., 2002: 22]. Мәселен, Тахыр мен Бұйдаш үстемдік еткен жылдарда Хақназар бір ноғай мырзасының қолында тұрған деген мәліметтер де кездеседі[әБУСЕИТОВА м.х., 1998: 3]. Сонымен қатар, Хақ-Назар хан тұсында қазақтардың үш жүзге бөлінгендігі жөнінде халық аузынан жеткен мағлұматтар да бар.

Хақназардың хандық билікке келуіне байланысты деректерде әртүрлі мәліметтер мен пікірлер бар. Ахмед Ғаффар Казвинидің х.ж.б. 972 ж. (1564/65 жыл) аяқталған «Тарихи джахан-ара» шығармасында: «Берді ханның ұлы, Жәнібектің ұлы, Сейдақ-ханның ұлы Қасым хан Дештінің патшасы болды. Ол (Қасым) 930 жылдың 1- айында (10.11.1523-28.10.1524 жж.) қайтыс болды. Қасым ханның баласы Хақ-Назар хан әкесінен кейін патшалықтың тағына отырды және енді Дештінің әміршісі болып табылады», - деген мәлімет бар. Әрине, бұл мәліметте Қасым ханның шығу тегін шатастырылу мәселесін В.В. Вельяминов-Зернов, М.Х. Әбусеитовалар түсіндірген болатын. Бірақта, Қасым ханнан кейін билікке оның баласы Хақназардың келуі шындыққа жанаспайды. Өйткені, ол кезде Хақназар әлі бала еді. Сондықтанда, И.В. Ерофеева, М.Х. Әбусеитова, Т.И. Сұлтанов және т.б. зерттеушілер Хақназар хандық билікті мұраланған жоқ деген қорытындыға келген[Ерофеева И.В., 2000]. Зерттеуші О.Ф. Акимушкин Хақназар хан 1523-1524 жылдары билікке келді десе, Н. Атығаев 1551-1556 жылдары келді дейді. Ал, зерттеуші Миллер: «50-жылдардың соңында Хақ-Назар хан болып жарияланды: ескі салт бойынша оның киіз үйіне ақ киізді әкеліп төседі; Молда хұтба оқып, төрт адам киіздің төрт жағынан ұстап, жаңа ханды көтерді. Хақ-Назардың патшалығы 20 жылға созылды», - дейді[Миллер А., 1942: 52].  (М. Әбусеитова 30 жыл биледі десе, Нығмет Мыңжан 42 жыл билік құрды дейді.) Ал, Қойшығара Салғараұлы Хақ-Назар 1535 жылы-ақ билікке келген, өйткені, Бұйдаш ханның тұсында бірнеше ұсақ хандықтар болғаны белгілі деп пікір айтады[Салғарұлы Қ., 1996: 3]. Т.И.Сұлтанов, И.В. Ерофеева билікке Хақ-Назар 1559-1560 жылдары келді дейді. Зерттеуші Т.И. Сұлтановтың пікірінше, Хасан-бек Румлудың «Ахсан ат-тауарих» шығармасында Хақ-Назар туралы ең алғашқы, ең ертеректегі хабар кездеседі. Онда 955 жылы, яғни, 1548-1549 жж. Хақ-Назар оғлан Пули-Хатун түбінде түркмендермен шайқасады. Бұл оқиға егжей-тегжейлі Махмұт ибн Уәлидің «Бахр ал-асрар» еңбегінде де кездеседі. Т.И. Сұлтановтың пікірінше, бұл екі деректегі екі мәліметте де Хақ-Назар  оғлан, яғни, шыңғыс тұқымынан шыққан сұлтан делініп, хан атанбаған. Сондықтан, Хақ-Назар 1549 ж. кейін хан болған, 1559-1560 жылдары (967 ж.)  деп қорытындылайды[Султанов Т.И., 2001: 185]. Ал, ортағасырлық басқа деректер бойынша Хақ-Назар билікке 1538 ж. келді делінген.

Хақназар хан Қазақстанның ортағасырлық тарихында белсенді, жаңа өзгерістерге тез бейімделетін және саяси көрегендігімен танымалы болған. М.Ж. Көпеев Хақ-Назарды Қасымнан соң бытыраған елдің басын қосқан «даңқты хан» деп бағалайды: «Қасым хан өлген соң, балалары баққа, таққа таласып, ноғай, өзбек, қалмақ - үшеуі үш жақтан жау болып, бытшыт болыңқырап, Қасым ханның бел баласы Ақназарды хан көтеріп, бұл Ақназар қайратты кісі болып, «батыр хан» атанып, өзбек ханы Шайбаниларды жеңіп, Көшім ханды қорғалатып, орысқа тығылдырып, орыстың ол уақыттағы патшасы Қорқынышты Иван Ақназарға елші салып, сауда араластыру, керуен жүргізу үшін елдесіп, Ақназар қазақты Қасым хан уақытындағы қалпына бір түсірген», - деген екен[Жүсіпова Л.Қ., 2002: 135]. Т.И. Сұлтанов: «Хақ-Назар саяси жағдайды тез түсінетін, сезімтал және өз уақытын ұтымды пайдалана білген хан. … «Бахр ал-асрарда» Хақ-Назар қазақ және қырғыз ханы деп аталды», - дейді. Зерттеуші И.В. Ерофеева: «Хақ-Назар ханның барлық саяси қызметі қазақ қоғамын интеграциялауға және сыртқы жауларынан қорғап,  өз еліне қауіпсіздікті қамтамассыз ету үшін болды», - дейді.

  Осы тұста біз  Хақназар хан тұсындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси жағдайына жалпы тоқталып өтейік. Шах Махмұд Шорастың «Хроника», анонимді шығарма «Тарихи Қашқар», Махмұд  ибн Уәлидің «Бахр ал-асрар» деректерінде Хақ-Назар хан тұсындағы қазақтар мен қырғыздардың біріккен қолы моғол ханы Әбді-Рашидтің ұлы Әбді-Латифті қарулы қақтығыста күйрете жеңіп, қақтығыс Әбді-Латифтің өлімімен аяқталғаны туралы мәліметтер бар. Және осындай  қақтығыстың бірінде (1555-1556 жж.) Хақ-Назар хан қаза тапты дейді. Әрине, зерттеуші М.Х.Әбусеитова бұл мәліметтің шындыққа жанаспайтындығын атап өтеді[Абусеитова М.Х., 1985: 104]. Сонымен қатар, моғол ханы Әбді-Рашид суық хабарды естіп, Наурыз Ахмет ханнан (Шайбанилық Барақ хан) көмек сұрап, соғысқа дайындалады. Жоғарыдағы айтылған қазақ-моғол қарым-қатынасына байланысты деректердің мәліметтері бір-біріне қарама-қайшы баяндалған.

XVІ ғ. 50-жылдарының соңынан бастап Қазақ хандығы ноғайларға, Көшімнің Сібір хандығына, Орта Азия хандықтарына елеулі қауіп төндірді. Мәселен, 1558-1559 жылдары Орта Азияда болған ағылшын көпесі А.Дженкинсон «мұсылман дініндегі қассақтар» туралы өте күшті және саны көп халық деген пікір айтқан[Английсские путешественники., 1937: 135]. Ол өзі келерден бұрын қазақтар Ташкентті үш жылдан бері тықсырып келгенін және шабуыл жасау арқылы керуендердің еркін жүріп өтуіне кедергі жасап отырғанын хабарлаған. Бұл Ташкентке үнемі қатер төндірген Хақ-Назар ханның қосындары болатын.

XVІ ғ. қазақтар туралы мәліметтер башқұрт аңыздарында, ноғай мырзаларының Мәскеуге шағымдануында да, орыс елшілері мен саудагер көпестерінің жазбаларында және көптеген деректерде кездеседі. Мәселен, П.И. Рычковтың «Орынбор тарихында» (1806 ж.) башқұрт биі Қадыряс (Қадырілияс) Мұлақаевтың айтуында мынандай мәлімет берілген: «Ақназар (Хақназар) хан болғаннан кейін, хандық айтарлықтай нығайды. Ол тек ноғайлар мен Башкирияны өз құрамына енгізіп қойған жоқ, сонымен қатар Қазан, Сібір, Астрахань хандықтарын, Бұхара, Хиуа, Ташкент және басқа көптеген қалаларды өздеріне бағындырып, олардан алым-салық алып тұрды», - делінген. Алайда кейбір зерттеушілер бұл деректердің дұрыстығына күмән келтіреді.

 Зерттеуші А. Исиннің қазақ-ноғай қарым-қатынасына арналған ғылыми еңбегінде Хақназар хан тұсындағы Қазақ хандығының саяси тарихының  кейбір қырлары қарастырылған. Сонымен қатар, 1557 ж. Ноғай мырзасы Ысмайыл Ресей патшасы ІV Иванға: «Қазір менің немерелерім Жайықтың арғы жағында қалып, қазақ патшасына қосылды, сөйтіп, менімен соғысу сәтін күтіп жүр», - деп шағым айтқан. Және 1569 жылы ІV Иван патшаның ноғай мырзаларына жіберген елшісі Семен Мальцев: «Қазақ ордасынан Ақ-Назар хан, Шығай ханзада мен Жалым ханзада олармен 20 сұлтандар Ноғайларға келіп шапты», - деп хабарлайды[Исин А., 1985: 49]. Бұл хабар Хақназар бастаған қазақтардың саяси белсенділігінің өсе түскендігін дәлелдейді.

XVІ ғ. ІІ-жартысында Қазан (1552 ж.), Астраханды (1556 ж.) өзіне бағындырған Ресей Орта Азия хандықтарымен қарым-қатынастарды жолға қою үшін, Сібір арқылы қазақтармен де байланыс жасауға талпыныс білдірді. Сондықтан да көршілері туралы мәліметтерді орыс елінің елшілері, шетелдіктер, саудагерлері арқылы жинастырды. 1573 ж. ағайынды Строгоновтардың қатты өтінуімен Хақназар ханға Третьяк Чебуков бастаған орыс елшілігін жіберген кезде, Иван Грозныйдың елшілердің алдына Қазақ хандығымен тікелей байланыс орнату мақсаты ғана емес, онымен Сібір ханы Көшімге қарсы әскери одақ жасасу мақсатын да қойғаны кездейсоқ емес. Өйткені, ол кезеңде Қазақ ханы Хақназар мен Шайбанилық Сібір ханы Көшім арасында да күрестер болып жатты. Ал Көшім хан үшін де  Хақназар өте елеулі қарсыласы болды. Мәселен, Мәскеу патшасының елшісі Иван Поздеевпен әңгімесінде  Көшім өз билігі туралы сенімсіздікпен былай дейді: «Қазір сіздердің патша ағзамыңызға және ұлы князьге алым жинап, елшілер жіберемін, ал ертең мен қазақ патшасымен соғысамын да, мені қазақ патшасы жеңіп, Сібірге отырар болса, сөз басқа, ол патша ағзаға алым беруді ойламайды», - дейді[Чулошников А.П., 1924: 120]. Осылайша, қазақтардың күш-қуатынан қорыққан Көшім хан Мәскеуден жіберген (1573 ж.) елшіні өлтіреді. Бұл жайында зерттеуші А. Миллер: «1573 жылы Иван Грозный Хақназарға өзінің алғаш елшісін жібереді. Елші қазақ жеріне дейін жетпейді, жолда Көшім әскерінің қолына түседі», - дейді. Әрине, бұл мәліметтерден Ресейдің қазақ елімен одақ құрып, байланыс жасау ниеті, сол кезеңдегі Қазақ хандығының күшті мемлекет болғандығының айғағы. Тарихшы В.Я. Басин: «Осындай Ресей сияқты көршісімен достасу қазақ халқына үлкен табыстар әкелетінін Хақназар хан түсінді», - дейді[Басин В.Я., 1965: 39].

 Көрші елдерге қауып төндірген мықты Қазақ хандығы өзінің ішкі және сыртқы қарым-қатынастарын реттеуді жолға қойды. Хақназар хан жазба деректер мен халық ауыз әдебиеті бойынша, зерттеушілердің бағалауынша саяси көреген және шебер дипломат болған. Сондықтан да Қазақ хандығы Хақназар ханның тұсында Қасым ханның уақытындағыдай қайта өрледі. Міне, осы айтылғандардың барлығын жинақтап, одан ортақ ой түйсек, Хақназар ханның кезінде Қазақ хандығының бір орталыққа бағынып қана қоймай, көрші сырт елге айбат көрсетіп, өзімен есептесуге мәжбүр еткен үлкен күшке айналғанын көреміз.

Қалай дегенде де, XVІ ғ. 50 ж. Қазақ хандығының бірнеше майданда бірдей қабат әрекет жасауы, дәлірек айтқанда Тәуекел сұлтан бастаған қазақтардың шығыста қалмақтармен (1554 ж.) соғысуы, оңтүстік-шығыста Хақназардың (1555-1556 жж.) моғолдармен соғысып, Әбділатифты өлтіруі, оңтүстікте Ташкент билеушісі Шайбанилық Барақ (Наурыз Ахмет) ханды үш жыл бойы (1557-1558жж.) үрейде ұстауы, батыста Ноғай мырзаларын тықсырып, оларға қауіп төндіруі Хақ-Назар хан басқарған Қазақ хандығының қаншалықты күшейткенін көрсетсе керек.

 XVІ ғ. ІІ-жартысында қазақтардың негізгі қарсыласы Шайбанилер әулетімен қарым-қатынасының сипаты XVІ ғ. бірінші он жылдығындағыдан көп өзгере қойған жоқ. Бұл байланыстар өте тығыз және әралуан болды. Әскери қақтығыстар, одақтасу мен достық қатынастармен ауысып, некелік одақтар да орын алды. Бұл тұста айта кетерлік жәйт, Хақназар ханмен одақтасып оған жақындауға үлкен қызығушылық танытқан Шайбани әулетінен шыққан ІІ Абдолла хан еді. Шайбанилық Абдолла Ескендір ханның ұлы – Бұхара, Герат және Хорасанның ұлы билеушісі. Көрнекті мемлекет қайраткері және шебер дипломат болған ІІ Абдолла қазақтардан мықты әскери-саяси күшті көре білді. Бұл күшті Абдолла өзінің билігін нығайту мақсатында пайдаланғысы келді. Өйткені, қазақтармен шекаралас тәуелсіздікке ұмтылған вассалдарының көтерілістерін қазақтардың күші арқылы басып отыруды көздеді.

 1561 ж. Абдолла патшалықтың тағына өзінің әкесі Ескендірді отырғызып, өзінің қарсыластары, бөлек уәлияттардың билеушілерімен сәтті күрестерін жүргізді. Зерттеуші Т.И. Сұлтанов: «Шайбанилық  Абдолла 1557 ж. бастап өзбектердің билеушісі болды», - дейді. Яғни, таққа әкесін отырғызғанымен іс жүзінде хандықты өзі басқарды. Сөйтіп, 1583 ж. әкесі Ескендір қайтыс болғаннан кейін, хандық билікті өз қолына алады да, 1598 жылға дейін, яғни, қайтыс болғанға дейін отырады. Жоғарыда атап өткендей, Абдолла хан қазақтардан әскери-саяси күшті көріп, сол арқылы өз билігін бүлікшіл Шайбанидтерді жеңу арқылы жетуді мақсат етеді. Өзінің бәсекелес туыстарын жеңу мақсатында, Хақназар ханмен «ант беріп, одақ құрады». Ол арқылы екі ел бір-бірін қолдап, бейбіт қатынастарды сақтауға міндеткерлік алды. Ал Қазақ ханы Хақназар өзінен бұрынғы  қазақ хандарымен жауласып келген Мауреннахрдағы Шайбани әулетімен одақтасуға ұмтылды. Сөйтіп, Шайбани әулетінен шыққан Абдолламен Қазақ ханы Хақназар достық қатынаста болып, өзара көмектесу жөнінде анттасып, шарт жасасты. Хақназардың бұл дипломатиялық шарасы өте орынды болды. Осы келісім шарттың нақты мазмұны белгісіз, тек қана «Біз қазір де мәртебелімен жасасқан шартымыз бен одағымызға адалмыз», - деген сөздерден 1579 ж. дейін қазақтар мен Бұқара ханының тығыз қарым-қатынаста болғанын көреміз. Мұндағы «анттасқан шарт» арқылы тек достық байланыстар ғана емес әскери одақтар да болғанын зерттеуші Т.И. Сұлтанов атап өтеді.

 Осы тұста XVІ ғ. 60-70 жылдары соғыс қимылдары тоқтап, қазақтар Орта Азия халықтарымен бейбіт сауда-экономикалық қатынастарын өрістеткендігін атап өткен жөн. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға мүмкіндік берді.

 XVІ ғ. 70-жылдардың соңында қазақтарға сәтсіздік әкелген ірі оқиғалар болды. Бұл кезде Абдолла мен Барақтың ұлы Баба сұлтан арасында күрес басталды[Юдин В.П., 1988: 209]. Соғыстың басталуына себеп болған оқиға - Ташкенттің билеушісі етіп Абдолла ханның отырғызған Дервишті (Барақ сұлтанның үлкен ұлы) Баба сұлтанның өлтіріп, өзін билеуші етуі болды.

 Бұл күресте қазақтардың қандай бағытты ұстанатынын білу Абдолла хан үшін өте маңызды еді. Өйткені, біріншіден, қазақтар Баба сұлтан жағына шығып кетуі мүмкін деп ол қауіптенді. Екіншіден, өз күшіне ғана сенім арта алмады. Абдолла ханға сол кездің өзінде-ақ бүлікшілер қазақтармен сөз байласып, өздерінің заңды әміршісіне қарсы жорық жасамақ екен деген ақпар жеткен еді. Бірақта Қазақ ханы Абдолла ханмен жасасқан шарттан басқа да өзіндік мүддені де басшылыққа алды. Сондықтан да, Хақназар хан Абдолла ханды қолдады. Өйткені, Сырдария өзенінің орта ағысы бойында орналасқан басқа да қалалар сияқты Ташкент те XV ғ. соңынан бастап Шайбани ұрпақтары мен Қазақ хандары арасындағы күрестің себепшісі болғанын атап өту қажет. Сыр өңіріндегі қалалар Қазақ хандығы үшін әскери олжа және жеңіліс тапқан жағдайда сенімді пана ретінде, экономикасында да өмірлік маңызы зор болды[Пищулина А.К., 1969: 41]. Сонымен бірге, Баба сұлтан Ташкенттің түпкілікті билеушісі болса, оның орталыққа бағынған мықты әскері болар еді және Қазақ хандары Ташкентке қауіп төндіре алмай, шұрайлы орталықты басып алу үміттері жоғалар еді. Ал Абдолла хан билеген бұқаралықтар үшін Ташкентті жоғалту маңызды сауда орталығын жоғалтумен тең еді. Сол үшін де қазақ хандары  мен сұлтандары Абдолла ханға белсенді қолдау көрсетті.

 Хафиз Таныштың еңбегі бойынша Хақназар Абдолланың Баба сұлтанмен күресіне белсене араласты. Бұл көмек бүлікшілерді жеңуде шешуші рөлді атқарды. Сөйтіп, 1579 ж. сәуірде Ташкент маңында Баба сұлтан жеңіліс тапты. Бірақта ол қашып кетіп, қазақ даласына тығылды. Қазақ ханы мен Шайбанилық Абдолла арасындағы одақты бұзу үшін Баба сұлтан арамдыққа барды. Ал Хақназар хан өзбек хандарының өзара алауыздығына араласып, бірде Баба сұлтанды, бірде Абдолланы екеуін де әлсіретуді ойлап, осылайша жағдайды өз пайдасына шешпек болды.

1579 ж. мамырда Баба сұлтан өз ойын асыру үшін Абдолла ханның ордасына өз адамын (лазутчик) жіберіп, Қазақ ханы мен Баба сұлтан арасындағы Абдолла ханға қарсы құпия одақ әзірленіп және Бұқараны басып алуға дайындалып жатқанын біледі. Абдолла хан Баба сұлтанның адамына сенбей, оны зынданда ұстап, Хақназарға адам жіберіп, сұрау салады. Қазақ ханы ол жайында ешнәрсе білмейтінін хабарлайды. Сондықтан, Абдолла хан лазутчикті жалған мәлімет үшін жазалайды. Бұдан біз Бұқаралық Шайбан әулетінен шыққан Абдолланың қазақ ханының бір ауыз сөзіне сенгендігін көреміз. Яғни, олардың одағы көп уақытқа дейін берік болған секілді. Көп уақыт өтпей Абдолла ханға достыққа адалдығын жеткізу үшін Қазақ хандығынан елші келеді. Елші арқылы Хақназар Абдоллаға «анттасқан шартқа» беріктігі мен мызғымас достығын айтып, «біз қазір де жасасқан одақ пен шартымызға адалмыз» дейді. Сонымен қатар, «және де Баба сұлтанның балаларынан Ұбайдолла сұлтан, оның әмірлерінен Жан-Мұхаммед – аталық найман және Шах-ғази-бий дұрман (Баба сұлтаннның) бірнеше ақсүйектерімен тұтқынға түсті. Егер (Абдолла хан) қаласа тұтқындарды оған жібереміз. Егер ол олардың бастарын жібер десе біз солай жасаймыз», -  дейді. Абдоллаға осы мәлімет жеткенде, хан елшіні патшаға лайықты сыйлықтар мен қымбат халатпен сыйлап, елшіге қосып қазақтарға Сұрхын аталықтан сәлем айтып жібереді. Дұға оқылып болғаннан кейін, ондағы барлық хақандарға Түркістан уәлиятындағы төрт қыстақты сыйлаймыз, олар ары қарайда осы одаққа берік болып, адалдығынан таймасын, ал тұтқындарды тезірек бізге жіберсін дейді.

М.Х. Әбусеитованың пікірінше Түркістанның төрт қыстағын сыйға тарту, анттасу шартының тармақтарының бірі болған.  Абдолла хан 1579 ж. тамызда Баба сұлтанмен бітім жасасады. А. Миллердің пікірінше: «Біраз уақыт өткен соң Баба сұлтан жаңа арамдығын іске асырып, өз мақсатына жетті. Ол Абдоллаға бағынған кейіп танытып, 1579 ж. тамызда бейбіт бітім жасасты. Осымен бір уақытта ол қазақтарға маңызы зор аймақтар  – Түркістан мен Сауранды беремін, егерде олар Абдоллаға қарсы шықса деп хабар береді. Хафиз Таныш: «(Баба сұлтан) қазақ сұлтандарының жер қайысқан әскеріне қарсы тұруға өзінің мүмкіндігі мен күші болмағандықтан олармен одақ жасасты, Яджуджам сияқты осы тобырға (Баба сұлтан) сойырғыл ретінде Иасы және Сауран уәлияттарын  берді», – делінген. Бірақта бұл мәліметте қазақ ханының аты аталмайды. Сондықтан да біз бұл одақ Баба сұлтан мен кейбір жеңіл олжа тапқысы келген қазақ сұлтандары арасында болды деуімізге негіз бар. Ал Баба сұлтан өз кезегінде бұл уәлияттарды беру арқылы қазақ сұлтандарын Бұқараға бірлесіп шабуыл жасауға көндірмек ниетімен болды. Ол бүлікші қазақ сұлтандарымен кеңесе келіп, қазақтан Сарбан сұлтан Сырдариядан жүзіп өтіп Бұқараның түмендеріне шабуыл жасауға, ал Бұзағыр сұлтан басқа бауырларымен Самарқанд уәлиятына аттану тиіс деп шешті. Бірақта, Бұзағыр сұлтан бірінші болып аттанып, Сырдариядан өтіп, жолындағының бәрін қиратып, талап-тонап Кенбай деген жерге дейін жетті. Көп олжа алып кері қайтты. Нақ сол кезде Сарбан сұлтан көп әскерімен Сырдариядан өтіп, Бұқара маңын шапты, олардың барлық малын айдап әкетті.

Осылайша қазақ сұлтандары мен Баба сұлтан әскері одақтасып 1579 ж. соңында Бұқараны шауып, олардың малдарын айдап әкетті. Ал Бұқараның билеушісі бұл іске қатты наразы болды. Өйткені, Яссы мен Сауранды қазақтарға беру Абдолланың жоспарында болмады. Ол қазақтардың күшеюін қаламады, оларға тек уақытша әскери одақ ретінде қарады. Сөйтіп, Бұқараға шабуылдан кейін Абдолла хан қазақтарға қарсылығын күшейте бастады. А.Миллер: «Осыдан кейін Абдолла мен Хақназар арасындағы одақ бұзылды», - дейді.

Хақназардың қалай, қай жерде, не себепті өлгені туралы еш бір деректе мәлімет жоқ. Қадырғали Жалайырдың еңбегінде: «оның ұрпағы осыдан кейін патшалық етпеді», - дейді

Хақназар ханның генеологиясына тоқталсақ, оның екі ұлын 1580 ж. Баба сұлтан өлтірген. Ал Мунгатай мен Дін Мұхаммед деген екі ұлы 1588 ж. Ташкенттегі көтеріліске белсене қатысқан екен.

  Қорытынды. Қорыта келгенде, Қазақ  хандығы ХVІ  ғасырдың  ІІ жартысында шайбанилер  әулетімен саяси  қарым-қатынастарының  барысында  өмірілік  маңызы  ерекше  Сыр  бойын  Қазақ  хандығына  қосады. Бұл  жағдай  хандықтың  күшеюі мен  нығаюына  тікелей  әсер  етеді.

Бұл мәліметтерден біз Хақ-Назардың халқының қамын ойлаған  билеуші, шебер дипломат, көреген саясаткер және талантты қолбасшы болғанын көреміз.  Осылайша, Қазақ хандығы Хақназар ханның тұсында ішкі және сыртқы саяси жағдайы жақсарып, қазақ мемлекетімен көрші жатқан орыс, өзбек және т.б. елдер байланыс жасап, достық одақтар жасауға ұмтылды. Өйткені, XVІ ғ ІІ жартысында Қазақ хандығы Хақназар ханның тұсында шын мәнінде қайта түледі.

Әдебиеттер:

Исин А. Казахское ханство и Ногайская Орда во второй половине XV-XVІ ғ.ғ. – Семипалатинск, - 2002.

Атыгаев Н. Некоторые замечания о Хакк-Назар хане.//Вопросы истории Казахстана (иследования молодых ученых). – Алматы, 2002. Выпуск ІV. – 22 с.

Әбусеитова М.Х. Хақ-Назар хан және XVІ ғасырдың екінші жартсындағы мемлекеттің нығаюы.//Егемен Қазақстан. – 1998. 11 қараша. – 3 б.

Ерофеева И.В. Казахские ханы: личности, традиции и преемственность власти.//История Казахстана: Нороды и культуры. – Алматы: Дайк-Пресс, 2000. – 145 с.

Миллер А. Международное положение Казахстана во второй половине XVІ в.// Исторический журнал. – 1942. - Кн. 8. – 52 с.

Салғараұлы Қ. Хақ-Назар хан. Қайта өрлеу // Түркістан. – 1996. - 29 ақпан. – 3 б.

Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. – Алматы, 2001. – 188 с.

Жүсіпова Л.Қ. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының «Қазақ түбі,, үлгілері-  тарихи дерек көзі ретінде. – Алматы, 2002. – 135 б.

Абусеитова М.Х. Казахское ханство во второй половине XVІ века. – Алма-Ата: Наука, 1985. – 104 с.

Английсские путешественники в Московском государстве в XVІ в. – Ленинград, 1937. – 135 с.

Исин А. Новые источники по истории Казахстана первой четверти  XVІ века // Известия АН КазССР. Серия общественных наук. – 1985. - №3. – 49 с.

Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен. ч.1. Древнее время и средние века. - Оренбург, 1924. – 120 с.

Басин В.Я. Из истории руско-казахских дипломатических отношений в XVІ-XVІІ вв.// Известия АН Каз ССР. - 1965. - Вып. 1. – 39 с.

Юдин В.П. Тарихи Шайбани как источник по истории казахского и каракалпакского народов.// Вопросы историографии и источниковедения Казахстана . - Алма-Ата, 1988. – 209 с.

Пищулина А.К. Присырдаринские города и их значение в истории казахских ханств в XV-XVІІ веках.//Казахстан в XV-XVІІІ веках. /Вопросы социально-политической истории/. - Алма-Ата: Наука, 1969. – 41-46 с.

References:

Isin A. Kazahskoe hanstvo i Nogajskaya Orda vo vtoroj polovine XV-XVІғ.ғ. – Semipalatinsk, - 2002.

Atygaev N. Nekotorye zamechaniya o Hakk-Nazar hane.//Voprosy istorii Kazahstana (isledovaniya molodyh uchenyh). – Almaty, 2002. Vypusk ІV. – 22 s.

Аbuseitova M.H. Haк-Nazar han zhаne XVІ gasyrdyn ekіnshі zhartsyndagy memlekettіn nygayuy.//Egemen Kazakstan. – 1998. 11 karasha. – 3 b.

Erofeeva I.V. Kazahskie hany: lichnosti, tradicii i preemstvennost' vlasti.//Istoriya Kazahstana: Norody i kul'tury. – Almaty: Dajk-Press, 2000. – 145 s.

Miller A. Mezhdunarodnoe polozhenie Kazahstana vo vtoroj polovine XVІ v.// Istoricheskij zhurnal. – 1942. - Kn. 8. – 52 s.

Salgarauly K. Hak-Nazar han. Kajta orleu // Tүrkіstan. – 1996. - 29 akpan. – 3 b.

Sultanov T.I. Podnyatye na beloj koshme. Potomki CHingiz-hana. – Almaty, 2001. – 188 s.

Zhүsіpova L.Қ. Mashһүr Zhүsіp Kopejulynyn «Kazak tүbі,, үlgіlerі-  tarihi derek kozі retіnde. – Almaty, 2002. – 135 b.

Abuseitova M.H. Kazahskoe hanstvo vo vtoroj polovine XVІ veka. – Alma-Ata: Nauka, 1985. – 104 s.

Anglijsskie puteshestvenniki v Moskovskom gosudarstve v XVІ v. – Leningrad, 1937. – 135 s.

Isin A. Novye istochniki po istorii Kazahstana pervoj chetverti  XVІ veka // Izvestiya AN KazSSR. Seriya obshchestvennyh nauk. – 1985. - №3. – 49 s.

Chuloshnikov A.P. Ocherki po istorii kazak-kirgizskogo naroda v svyazi s obshchimi istoricheskimi sud'bami drugih tyurkskih plemen. ch.1. Drevnee vremya i srednie veka. - Orenburg, 1924. – 120 s.

Basin V.YA. Iz istorii rusko-kazahskih diplomaticheskih otnoshenij v XVІ-XVІІ vv.// Izvestiya AN Kaz SSR. - 1965. - Vyp. 1. – 39 s.

Yudin V.P. Tarihi Shajbani kak istochnik po istorii kazahskogo i karakalpakskogo narodov.// Voprosy istoriografii i istochnikovedeniya Kazahstana. - Alma-Ata, 1988. – 209 s.

Pishchulina A.K. Prisyrdarinskie goroda i ih znachenie v istorii kazahskih hanstv v XV-XVІІ vekah.//Kazahstan v XV-XVІІІ vekah. /Voprosy social'no-politicheskoj istorii/. - Alma-Ata: Nauka, 1969. – 41-46 s.

Н.А.Тасилова

КазНУ имени Аль-Фараби, к.и.н., асс. профессор

Алматы г., Казахстан

ВОЗРОЖДЕНИЯказахской государственности

при Хакназар хане

Аннотация. Хакназар (1538-го по 1580 год.) после смерти отца сумел объединить раздробленное Казахское ханство, и к концу его правления оно включало в себя огромную территорию: на западе – побережье реки Урал, на севере – реки Есиль, Нура, на востоке - Чингисские горы, реки Балхаш, Чу, на юге – территория г. Ташкента. 

В сложных внешнеполитических ситуациях он показал выдающиеся дипломатические способности. Он воссоединил Казахское ханство, которое было разделено его предшественниками. Во время правления Хакназара Казахское ханство активно развивалось: укрепился казахско-кыргызский альянс, в исторических документах того времени Хакназара называли «царем казахов и кыргызов». Опираясь на альянс, он сопротивлялся попытке хана Могулистана завоевать Жетысу и Иссык-кульский бассейн.

В эпоху правления Хакназара произошли исторические изменения во внешней политике Казахского ханства: он стремится установить союзнические отношения с династией Шайбани в Маверанахре, которая всегда была оккупирована бывшими казахскими ханами. Один из крупнейших городов Центральной Азии прекратил военные операции, направленные на захват Ташкента. Таким образом, бухарский хан Абдолла II из династии шайбани и казахский хан Хакназар заключили соглашение о взаимной помощи и сотрудничестве.

В эпоху его правления произошли величайшие события: Казахское ханство установило дипломатические и политические отношения с Москвой, торговые – с остальными русскими городами. На примере Казахского ханства Москва установила связь с узбекскими правителями в Туркестане. В своих отношениях с Россией Хакназар-хан придерживался политики своего отца Касыма.

Хакназар после смерти отца сумел объединить раздробленное Казахское ханство. Он объединил казахский народ и внес большой вклад в укрепление его государственности.

  Ключевые слова: государственность, ханства, истоки, политические, международные, связи, дипломатия.

N.A. Tasilova

Al-Farabi Kazakh National University,

Candidate of Historical Sciences,Associate professors

Almaty, Kazakhstan

<b>THE REVIVAL OF THE KAZAKH STATEHOOD WITH KHAKNAZAR KHAN</b>

Annotation: Khaknazar (1538 to 1580.) after the death of his father managed to unite the fragmented Kazakh Khanate, and by the end of his rule it included a huge territory: in the west - the coast of the Ural River, in the north - the Yesil and Nura rivers, in the east - Chingiss mountains, rivers Balkhash, Chu, in the south - the territory of Tashkent.

In difficult foreign policy situations, he showed outstanding diplomatic skills. He reunited the Kazakh Khanate, which was divided by his predecessors.
During the reign of Khaknazar, the Kazakh Khanate actively developed: the Kazakh-Kyrgyz alliance strengthened, in historical documents of that time, Khaknazar was called "the king of the Kazakhs and Kyrgyzs". Relying on the alliance, he resisted the attempt of Khan Mogulistan to conquer Zhetysu and Issyk-Kul basin.
During the reign of Khaknazar, historical changes occurred in the foreign policy of the Kazakh Khanate: he seeks to establish allied relations with the Shaibani dynasty in Mavarannakhr, which has always been occupied by former Kazakh khans. One of the largest cities in Central Asia ceased military operations aimed at seizing Tashkent. Thus, Bukhara Khan Abdollah II of the Shaybani dynasty and the Kazakh Khan Khaknazar concluded an agreement on mutual assistance and cooperation.
In the era of his reign, the greatest events occurred: the Kazakh Khanate established diplomatic and political relations with Moscow, trade - with the rest of the Russian cities. Using the example of the Kazakh Khanate, Moscow established contact with the Uzbek rulers in Turkestan. In his relations with Russia, Khaknazar-khan adhered to the policy of his father Kasim.
After the death of his father, Khaknazar managed to unite the fragmented Kazakh Khanate. He united the Kazakh people and made a great contribution to strengthening its statehood.
<b>Keywords:</b> statehood, khanates, sources, political, international, ties, diplomacy.

Пікір жоқ

Пікір қалдыру үшін кіріңіз немесе тіркеліңіз

Қаралуы: 114

Рецензиялар жоқ

Жүктеу

Хақназар ханның Қазақ хандығын қайта өрлету саясаты.docx 1.62 MB

Санат

Пәнаралық зерттеулер Әдістемелік еңбектер Макро- және микротарих Отан тарихы. Зерттеудің жаңа әдістері Жас ғалымдар зерттеулері Сын. Пікір

Тақырып бойынша мақалалар

1920-ШЫ ЖЫЛДАРЫ ТҮРКІСТАН АКСР-ІНДЕГІ БИЛІКТІ ҚОРҒАУ ОРГАНДАРЫН ҚАЙТА ҰЙЫМДАСТЫРУ УДК 328.184 (569.4):327(73) Израильдік лоббизмнің АҚШ-тың сыртқы саяси бағытын қалыптастырудағы ықпалы жөнінде ӘОЖ. 292.53 (005.56) Орталық Азиядағы қазіргі мәдениетаралық байланыстардың дамуы МӘДЕНИ БАЙЛАНЫСТАР – ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫ ҮЙЛЕСТІРУДІҢ ТИІМДІ ҚҰРАЛЫ ӘОЖ 94(5-191.2+560)«1991/2016»:327 Тәуелсіздік жылдарында қазақ-түрік мәдени байланыстарының жаңаруы. Қытайдың саяси мәдениетінің дәстүрлі негізі мен сипаты ДЭН СЯОПИННІҢ САЯСИ-МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТІ Т.Т. МҰСТАФИННІҢ ҚОҒАМДЫҚ, ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ ҚЫЗМЕТІ ХАҚНАЗАР ХАННЫҢ БИЛІГІ ТҰСЫНДА ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІЛІГІНІҢ ҚАЙТА ӨРЛЕУІ

Автордың мақалалары

ХАҚНАЗАР ХАННЫҢ БИЛІГІ ТҰСЫНДА ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІЛІГІНІҢ ҚАЙТА ӨРЛЕУІ