Басты бет » Материалдар » ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ БӨКЕЙ ОРДАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ СҰЛТАНДАРЫНЫҢ КҮНДЕЛІКТІ ӨМІРІ

А.С. Баянбай, , Абай атындағы ҚазҰПУ 2 курс магистранты, Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы, Е-mail: akjol.as@mail.ru ӘОЖ: 94(574) '18' (092)

ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ БӨКЕЙ ОРДАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ СҰЛТАНДАРЫНЫҢ КҮНДЕЛІКТІ ӨМІРІ

«edu.e-history.kz» электрондық ғылыми журналы № №2(14)2018

Тегтер: қару-жарақ, қажылық, заттар, Бөкей, Ордасының, сұлтандары, күнделікті, өмір, тұрақты, үй, үйлер, жиһаздары, киімдер, сәукеле, әшекейлі, бәйге, құсшылық.
Аңдатпа:
Ғылыми мақалада Бөкей Ордасындағы қазақ сұлтандарының күнделікті өмірі қарастырылады. Бұрынғы Бөкей Ордасына қатысты зерттеулерден бұл мақаланың басты ерекшелігі, сұлтандардың отбасы, олардың Хан Ордасында тұрақты үйлер салуы және оның ішкі құрылысы, күнделікті өмірде олардың киген киімдері, ер, әйел адамдардың әшекейлі заттары, қару-жарақ түрлері, мешіт салдыруы, қажылыққа баруы, бәйгеге қызығушылық танытқан сұлтандарға қатысты мәліметтердің архив деректерімен дәйектелуі мен күнделікті тарих теориясына негізделуінде.
Мазмұны:

Қазақ тарихында Бөкей Ордасының қалыптасуы мен дамуы, ондағы хандық билік пен білім беру саласының тарихы ерекше орын алады. Осы күнге дейінгі зерттеулерде Орда тарихы жалпылама түрде қарастырылып келсе, біз архив құжаттарын пайдалана отырып оның күнделік өмір тарихы жағынан қарастыруды мақсат еттік.

Орыс зерттеушісі Я.В. Ханыковский Бөкей Ордасындағы сұлтандардың саны 400 түтін деп көрсетеді [1, 48-б.]. Мұрағат деректерінде 1825 жылы сұлтандарды отбасымен қосқанда жалпы саны 918 адамды құрады-деп жазылған[2, 45-б]. Бөкей ордасындағы қазақ сұлтандары алты әулеттік топтан құралды: Нұралы ханның ұрпақтары, Қарабай Батырханов, Қылышқара Тоқтамысов, Жағабір Тяукин, Абдулла Рысбала, Байшора Данасыловтың ұрпақтары болатын [3, 85-86-бб.].

Бөкей Ордасында хандық билік 1813 жылдан 1845 жылға дейін сақталынды, яғни Жәңгір хан қайтыс болғанға дейінгі кезең. Осы хронологиялық шеңберді ала отырып, Бөкей ордасындағы  сұлтандардың қазақ қоғамындағы рөлін екі хронологиялық кезеңде бөліп қарастыруға болады: бірінші, XIX ғасырдың басы мен 1845 жылға дейінгі кезең; екіншісі, 1846 жылдардан кейінгі, яғни Жәңгір қайтыс болғаннан кейінгі кезең. Жәңгір хан билік құрған тұста Ордадағы сұлтандардың қоғамдағы рөлі жоғары болды. Сұлтандардың негізгі қызметі қазақ руларын басқару мен депутат қызметін атқару құрылымынан тұрды [4, 76-б.].

Бөкей Ордасының күнделікті өмірімен таныс болған орыс зерттеушісі Харузин, сұлтандардың сол уақытта өз таңбаларының болғанын айта кетеді. Мысалы, сұлтандар мынадай µ хандық таңбаны иеленген. Таңбадан басқа, олардың хандық үлгідегі атаулы мөр ұстауына құқықтары болды. Харузиннің деректеріне сүйенсек хан, сұлтандардың және билік басында тұрған қарадан шыққандардың да төмендегідей өз мөрлері болған [5, 51-б.].

а) Жәңгірханның мөрі: бадам пішінінде 

372720fa1f7d6ab0ab8a5ecf26634e5c.png

 b) сұлтан Шынғалидің мөрі:

96f0191cd1ab51430c0a2722bfc13c4a.png

    Қарапайым қазақтардың мұндай пішіндегі мөрлерді қолдануға құқықтары болмады. Олардың мөрлері сопақша пішінде болды:  с тархан Ғұбайдолла Исенбаевтың мөрі:

ad50c0932b5832f25f8522bd15cd48be.png


Бөкей Ордасындағы руларды басқарудағы сұлтандық билік Нұралы хан ұрпақтарының, оның ішінде Бөкей хан, Шығай хан, Есім хан, Әділ, Жарас, Орман, Абылай, Шөке сұлтандар мен олардың ұрпақтарының ықпалында болды. Деректерге сүйенсек Жәңгір хан Бөкей Ордасын басқарса [6, 571-б.], Тәуке сұлтан Бөкейұлы ысық руларын басқарды, рудың қыстауы Каспий теңізінің жағасы мен Қамыс-Самар аймағы болған. Тәуке Бөкейұлы 1812 жылдан бастап ысық руын басқарған рубасы болды, жасы 41 жаста. 1826 жылы және 1840 жылдары Александр лентасындағы алтын медальмен марапатталған. Татар тілінде сөйлей, жаза алады. Үш әйелі болған: Жібек Қарабаева 46 жаста, Айғана Қарағұлова 39 жаста, Тәжі Елемесова 34 жаста. Екі ұлы, үш қызы бар, олар Махмұд 15 жаста, Мұхаметжан 7 жаста,  Ханбибі 13 жаста, Фатима 6 жаста, Айсұлу 5 жаста деген дерек беріледі [6, 574-б.].

Бөкейдің келесі баласы Меңлігерей туралы мынадай деректер беріледі. 1837 жылғы формулярлы тізім бойынша сұлтан Меңлігерей Бөкейханов, 27 жаста, шеркес руын басқарған. Ордада болған келеңсіз жағдайларды тоқтату барысында жігерлік танытқаны үшін, 1829 жылы 9 желтоқсанда Орынбор Шекаралық комиссиясының мақтау грамотасымен, 1832 жылы Анна лентасындағы алтын медальмен марапатталған. Татар тілінде жақсы сөйлейді. Екі әйелі бар біріншісі - Ұлпеш Құлманова 23 жаста, екіншісі – Ғайша Абіләзова 18 жаста. Ұлы Арсланкерей 4 жаста, қыздары Медина 6 жаста, Михрибан 2 жаста.

Ханның келесі балаларының бірі - сұлтан Әділ Бөкейханов, 33 жаста. Масқар, есентемір, таз руларын басқарған. Ордада болған келеңсіз жағдайларды тоқтату барысында жігерлік танытқаны үшін, 1829 жылы 9 желтоқсанда Орынбор Шекаралық комиссиясының мақтау грамотасымен, 1832 жылы Анна лентасындағы алтын медальмен марапатталған. Татар тілінде жақсы сөйлейді. Бір әйелі, екі баласы бар. Әйелінің есімі Ханбат Бабасова 32 жаста, ұлы Би-сұлтан 10 жаста, қызы Айсұлу 6 жаста [6, 572-б.].

Деректерде есентемір және таз руларының әлеуметтік жағдайы төмен болғандықтан, Орданың әр аймағында шашыраңқы қыстады, сол себепті бұл руларды әртүрлі сұлтандар басқарды деп көрсетіледі [6, 263-б].

Нұралы ханның баласы Шөке сұлтан 1840 жылғы формулярлы тізім бойынша 63 жаста, байбақты руын басқарған. 1815 жылы 4 маусымда қашқындарды ұстап бергені үшін Александр лентасындағы алтын медальмен, 1829 жылы 9 желтоқсанда қазақтарды Оралдан өткізбегені үшін, Орынбор Шекаралық комиссиясының мақтау қағазымен марапаталған. Татар тілінде сөйлей, жаза біледі. Екі әйелі бар, Бөшек 63, Майлық 40 жаста. Төрт ұлы бар, олар Медетқали 31 жаста, Ескендір 18 жаста, Мілхайдар13 жаста, Зұлқарнайын 10 жаста [6, 573-б.].

1848 жылғы формулярлы тізім бойынша Нұралы ханның баласы Жарас сұлтан 63 жаста. Орысша сөйлеп, жаза алмайды, мінезі жуастау. Қыста және жазда Ішкі Орал шебі мен Камыс-Самар  аумағында көшіп жүреді. 1829 жылы 9 желтоқсанда Орынбор шекаралық комиссиясының мақтау грамотасымен марапатталған. Сырдария өзінінің бойына бекініс салу үшін, Ішкі ордадан Орынборға дейін түйе, жылқыларды жеткізгені үшіи Анна лентасындағы күміс медальмен марапатталған.[6, 587-б].

Есім ханның ұрпақтарының ішіндегі Қайыпқали, Сары мен Ниятәлі, Айданәлі сұлтандар ру басқарды. Тана руын басқарған сұлтан Сары мен Ниетәлі Есімовтер болды. Олардың қыстауы Нарын құмының бір бөлігі, Камыс-Самар аймағы мен Каспий теңізінің жағалауы болатын. Алаша руын – Қайыпқали Есімов және Бекқали Нұралұлы басқарды. Олардың қыстауы Нарын құмының бір бөлігі, Қамыс-Самар аймағы мен Каспий теңізінің жағалауында болған. Масқар руын - Айданали Есімов басқарды, рудың қыстауы Нарын құмында болатын [6, 262-б.].

Шығайдың ұрпақтары ішіндегі Күшікқали, Тоғым сұлтандар ру басылары болды. Тама руын Шығай ханның өзі басқарды, рудың қыстауы Каспий теңізінің жағалауы мен Үлкен Өзен болатын [6, 263-б.]. Кете руын 1825 жылдан бастап Тоғым Шығайұлы басқарды.

1856 жылғы формулярлы тізім бойынша хорунжи сұлтан Тоғым Шығайұлы 47 жаста. Мінезі жуастау, татар тілін біледі. Жайлауы Інген-Өлген мен Қидаралас өңірінде, қыстауы Астрахан губерниясының Каспий кордон шебі бойында. 1825 жылдан бастап Кете руын, 1833-1853 жылдар аралығында Краснояр уезіне қарасты Каспий жағалауындағы қазақтарды басқарған.1855 жылдан бастап Ішкі Ордадағы 2-ші теңіздік округте старшин қызметін атқарады. 1841 жылы хорунжи шенін алған. Төре тұқымынан алған екі әйелі бар Ұлташ Қасымова мен Кенже Бейімжанова. Бес ұлы, төрт қызы бар, олар Әжіхан 21 жаста, Батырхан 19 жаста, Абдулхан 14 жаста, Қажыкерейхан 5 жаста, Мұратхан 2 жаста, Хабиб-зада 16 жаста, Айша-зада 12 жаста, Таибад-зада 9 жаста, Гүлім-ай-зада 6 жаста деп көрсетіледі [6, 588-б.].

Күшікқали Шығайұлы 1834 жылдан қызылқұрт руын басқарады. 1848 жылғы формулярлы тізім бойынша сұлтан Күшікқали Шығайұлы 33 жаста болған. Орыс тілінде сөйлеп, жаза алады. Орынбардағы Неплюев әскери училищесінде оқып жүріп: орыс, француз, неміс, араб, парсы, татар тілдерін меңгеріп  және тарих, география, арифметика, математика, физика пәндерін игерген. 1834 жылы оқуын аяқтағаннан кейін 19 жасында хорунжий шенін, 1841 жылы сотник, 1845 жылы есаул шенін алады. 1834 жылы 11 желтоқсанда Орынбор казак әскерінде есаул атанып, қызылқұрт руын басқарды. 1835 жылы Ішкі Орданың депутаты болды. 1847 жылдан бастап Орынбор әскери губернаторының бұйрығымен Ішкі Орданың іс-қағаз  бөлігін  басқарды. Екі ұлы бар, олар Салатхаддин 8 жаста, Шарафаддин 5 жаста [6, 584-б.].

Жаппас руын Абылай сұлтанның баласы Шенке сұлтан басқарды. Рудың қыстауы Каспий теңізінің жағалауы мен Нарын құмы, 1840 жылғы формулярлы тізім бойынша сұлтан Шенке Абылайұлы 42 жаста, жаппас руын басқарады деп көрсетіледі. Татар тілінде сөйлеп, жаза алады. Әйелі Жанғар Дәриева 41 жаста. Ұлдары Батырғали 21 жаста, Бекқали 19 жаста, Ерғали 17 жаста, Пірімер 18 жаста, Сафалляр 15 жаста, Мұхамеди 11 жаста. Қыздары Қарақыз 23 жаста және Ғазиза 11 жаста болған [6, 575-б.].

Бөкей Ордасындағы руларды басқару Нұралы хан ұрпақтарының арасында, ал қалған бес сұлтан әулетінің билікте болмағанын айғақтайды.

Сұлтандар балаларын ордадағы Жәңгір хан ашқан мектепте оқытты. Балалары мектепті тәмәмдағаннан кейін Орынбордағы Непдюев кадет корпусына оқуға жіберді. 1844-1845 жылдары Жәңгір хан ашқан мектепте оқып жатқан сұлтан балаларының тізімінің ішінде Мұхамед Бажаков, Ерғали Шенғалиев, Бердіғали Жарасов, Ханғали Бесжанов, Премьер Аблаев, Арслан-Керей Меңлігереев, Мұстафа Сүйінішқалиев, Ахмед-Керей Хансұлтановтар болды [6, 741-б.].

1828 жылы алғаш болып Бөкей ордасында Жәңгір хан қыстауда тұрғылықты үйін тұрғызғаннан кейін, ханның бұл әрекеті Ордадағы көптеген адамдарға үлгі болып, өз әсерін тигізбей қоймады. Соны бірі Ордадағы сұлтандар болатын, ханнан үлгі алған сұлтандар да тұрақты үйлер салғыза бастады [7, 8-б.]. Соның бірі сұлтан Жаһаншах Шенғалиев болатын. Ол Кіші жүздің батыс бөлігін басқарған Шенғали Ормановтың ұлы болатын. Негізінде, Шенғали Орманов пен Жәңгір хан екеуі құда болып келетін, өйткені Жәңгір ханның ұлы оның қызын алса, Шенғалидің ұлы Жаһаншах, ханның қызы Зюкейреге үйленген [6, 412-б.].

Жаһаншах сұлтанның үйінің құрылысы күйдірілмеген кірпіштен тұрғызылған. Үйдің көше жаққа қараған бетінде он терезесі, аула жағында алты терезілі, оның ішінде үш үлкен бөлмесі және үш ауыз үй мен қонақ бөлмесі болды. Үйдің төбесі шатырмен, едені мен екі қабат жүргізілген үйдің төбесі қарағай ағашынан жасалған тақтаймен жабылды. Бұл үйден өзге тағы бір төбесі қарағай ағашымен жабылған, алты терезелі жер үйі болды. Сондай-ақ жеке-жеке тұрғызылған үш ас үй және бір флигель, яғни оған қосымша үйлері салынған. Ас үйлері күйдірілмеген кірпіштен көтеріліп, төбесі қамыспен жабылды. Ал, флигель қарағайдан тұрғызылды. Бұл флигель ауланың дәл ортасында орналасқан. Ішінде бір үлкен бөлмесі және ас үйі болды. Төбесі шатырмен жабылды. Ауласында қарағайдан тұрғызылып, төбелері қамыспен жабылған екі сарайы мен төбесі қамыспен жабылған ат қорасы болды [8, 58-б.].

Сұлтанның үйіндегі күнделікті қолданылатын ыдыстарына келсек: сырты қызыл түсті сафянмен қапталған құты мен 1835 жылы жасалған сабы алтын жалатылған күміс ас үй пышағы, шанышқы және 1834 жылы шыққан дәл сондай сападағы қасықтары, екі стакандары болған. Салмағы 33 золотник болатын, алтын жалатылған күміс бокал, поляк күмісінен жасалған шәй сеткасы, металды екі шәй сеткасы, алты күміс қасығы, польша күмісінен жасалған қасық, қарайтылған күмістен жасалынған үш шәй қасығы, пішіні сопақша келген екі қарайтылған күміс қасық, шәй ішетін екі күміс қасық, польша күмісінен жасалған шәй қасығы болған.

Үй іші жиҺаздарының ішінде қызыл түсті рамберлі үстелі, қызыл түспен сырланған орындығы, ыдыс-аяқ салатын қорап, киімнің құрыс-тұрысын жазатын емен ағашынан жасалынған қол үтік (каток), қылыш қоятын екі қазақ орындығы, төрт қызыл сандық, сырланған ағаш төсегі де олардың күнделікті тұрмысынан хабар береді. Сондай-ақ сұлтанның ауласында дөңгелектері темірден жасалынған, төбесі жабық, іші қызыл түсті шұғамен қапталған, жазда жүретін тарантасы, қыс мезгілінде қалаға барғанда жүретін екі орындықты шанасы да қолданыстағы мүлік санын толықтыра түседі. Шананың іші қызыл түсті шұға және сафянмен қапталған. Балалар отыратын арбасы мен уық жасайтын ағаш станогын да пайдаланған [8, 81-б.].

Сонымен қатар сұлтанның күнделікті өмірде қолданатын, сырты қызыл түсті сафянмен қапталған құты ішінде екі ұстарасы болды. Ұстараның қайшысы болаттан жасалған. Құтыда бәкі пышақ қойылатын бос орын бар. Дәл сондай сырты жасыл түсті сафянмен қапталған құтының ішінде тағы да екі ұстарасы болды. Біреуінің сабы ақ түсті, екіншісі қара түсті келген [8, 79-б.].

Үйдің ауласында үлкен көлемді киіз үй, орта көлемді шаңырақ, кіші көлемді шаңырақ, екі уық, арбаның темір ресоры, киіз үйдің боялған отыз тоғыз уығы, киіз үйдің қырық уығы, төрт темір күрек, үш аша, он алты шалғы, бес қыл арқан, қалмақ киіз үйінің тұрлығы және екі үзігі, мысты леген, қарағайдың тақтайынан жасалынған жылқылар су ішетін он астау, қалмақ киіз үйінің есігі мен түндігі сұлтан отбасының әлеуметтік ахуалы мен күнделікті өмір тіршілігін көрседі [8, 59-б.].

Жаһаншах сұлтанның бұл үйінен бөлек өзге де киіз үйлері болды. Айта кететін болсақ, қалмақша тұрғызылған киіз үйі. Киіз үйлерді жаз айларында көшіп-қонғанда пайдаланды [8, 58-б].

Сұлтанның Орданың әр жерінде орналасқан шөп шабатын шабындықтары болатын. Айта кететін болсақ, Әбілмұрат деген шабындығында, көлемі бес сажын, биіктігі бір сажын болатын бір мая шөп және әртүлі көлемдегі алты мая шөп жинақталса, Қызылтөбе құм деп аталатын шабындығында әртүрлі көлемдегі он тоғыз мая пішен үйілген. Ұлан құм деген шабындығында әртүрлі көлемдегі төрт мая шөп, Құлабы құмында әртүрлі көлемдегі он бір мая пішен, Бауырсақ және Қылыш құмда әртүрлі көлемдегі алты мая пішен, Атамбек Тасқынбай құмында әртүрлі көлемдегі жиырма сегіз мая шөп, Селер құмында әртүрлі көлемдегі сегіз мая пішен, Атшынқан жеріндегі шабындығында әртүрлі көлемдегі төрт мая шөп, Жіділ бөлек жерінде әртүрлі көлемдегі сегіз мая шөптері жиналғандыңы туралы мәліметтер берілген [8, 63-б.]. Мұндай шабындықтарда шөп дайындау Жәңгір ханның әрбір отбасына пішен дайындау міндеттілігін енгізуімен байланысты басталғанын атап кеткен жөн.

Тұрғылықты тұрақты үй тұрғызған сұлтанның бірі Шарафаддин Шығаев болатын. Оның үйі, өңделмеген кірпіштен тұрғызылған. Үйдің ұзындығы он бір сажын, ені алты сажын келген. Үйдің солтүстік-шығыс жағында екі терезесі, оңтүстік-шығыс жағында сегіз терезесі, солтүстік-батысында екі терезесі, оңтүстік-батысында екі терезесі болды. Үйдің жанына күйдірілмеген кірпіштен, ұзындығы бес сажын, ені төрт сажын болатын төрт терезелі ас үй салынған. Сонымен қатар күйдірілмеген кірпіштен, ұзындығы төрт сажын, ені үш сажын болатын флигель және ұзындығы он сажын, ені төрт сажын болатын, екі есікті сарай тұрғызған. Бұл сарайдан басқа, тағы бір ұзындығы бір жарым сажын, ені бір сажын, тақтайдан тұрғызылған сарайы болды.

Үй ішіндегі жиһаздардан әйнектері бар шкаф, вендік екі орындығы мен екі сандығы сұлтан отбасының еуропалық тұрмысқа бейімделгендігін байқатады.

Үйдің ауласында, сұлтанның жазда жүретін, дөңгелектері темірден жасалынған екі тарантасы және қыста жүретін біреуі үлкен, екіншісі кішкентай келген екі шанасы болатын. Сұлтанның бұл тұрғылықты үйінен басқа, киіз үйлері де болды, сұлтан жаз айларында жайлауға көшті [9, 15-б.].

1844-1845 жылдары Ішкі ордаға барған барон Ф.А. Бюлер өзінің жазбасында Батаев ауылына  жеткеннен кейін, сұлтан Бажақ тұратын ауылға келгенін жазады. Сұлтан Бажақтың Жәңгір ханның қарындасына үйленгенін және ешқандай рубасының қызметін атқармай, ханың табын малына қарап отырғанын келтіреді. Бажақ сұлтан оларды ханның өзі салып берген ағаш үйінде күтіп алады.

Ф.А. Бюлер сұлтанның үйін былай сипаттайды: бөлемелері қарапайым, қабырғалары ақталмаған, бірақ есіктері, терезелерінің жиектері және пештері ашық бояумен, арабескамен сырланған. Едендеріне кілемдер төселінген. Бөлменің төр жағында диван бар. Бірақ ірі денелі сұлтан бұл диванға көп отыра алмайды. Біз оған диванға отырудың ірі денелі адамға ыңғайсыз екенін айтып, қазақша малдас құрып отыруға көндірдік дейді Бюлер. «Еденге май шам қойылғаннан кейін сұлтанның төлеңгіттері табақпен әдемі шыны-аяққа құйылған шәй әкеледі. Арада әңгіме басталып кетті. Сұлтан басқа да қазақтар сияқты сөйлесу үшін әрқашан аудармашыға жүгінетінін айтып мұңын шақты. Арада көп әңгіме болады, хан мен Орда жайлы. Сұлтан бізге қатты таңғалды жап-жас бола тұра бәрін білесіңдер, кейін менің балам да ставкадағы училищені бітіргеннен кейін, сіздер сияқты орысша сөйлейтін болады деп айтты», - деп жазады Бюлер [6, 422-б.]

Сұлтандар қыс айларын өздерінің тұрақты тұрғылықты үйлерінде өткізсе, жазды, әсіресе бай, ауқатты сұлтандар бірнеше киіз үйлерінде өткізетін. Олар өздерінің маңында күнделікті өміріне қажетті айран, сүт, шұбат, қымыз үшін он сиыр, санаулы түйе және жүз шақты биені айығырымен ұстады. Ал, мыңдаған жылқылары мен қойлары және жүздеген ірі-қара мен түйелері бірнеше олардың көштерінен бірнеше қашықтықта ыңғайлы жерде жайылып жүретін [10, 46-б.].

Сондай бай сұлтанның бірі Мұхамед сұлтан болды. Оның киіз үйлері қарапайым қазақтардан алшақтау жерде орналасты. Үйдің кіреберісіне қарама-қарсы, төр жақта екі жағында ағаш тіреудің үстінде орналасқан жібектен тігілген екі жастығы бар орындық қойылған. Орындықтың оң жағында көлемі жалпақ келген аласа төсек орналасты. Төсек жібек кестемен әдемі көмкеріліп, жібек мамықтан тігілген ақ түсті жамылғымен жабылып, үстіне штофтан тігілген жастықтар қойылған. Ал бұл жамылғы мен жастықтардың үсті ақ түсті клоенкорлық матамен жабылды. Еденінде қымбат кілемдер төселіп, үстінде қымбат-қымбат халаттар жатты. Төсек пен есіктің арасында, керегелерінде сәнді қару-жарақтары: қос ауызды мылтық, қымбат қанжарлар, қылыштар, қамшылар және аттың саймандары ілініп тұрды. Орындықтан солға қарай екі, үш қатар, болат және күміспен әрленген әртүрлі көлемдегі сандықтар тұратын. Сандықтардың тек алдыңғы беті ғана ашық,  қалған бөлігі  киізбен жабылған.

Бай сұлтандардың киіз үйлерінің іші өрнектермен көмкерілген қызыл немесе басқа да ашық түсті шұғамен қапталды. Едендерінде үлкен көлемді кілемдер төселетін. Мұндай киіз үйлердің бағасы өте қымбат болды. Құны үш мың күміс рубльден жоғары болмаса, төмен болмады. Бай сұлтандардың тек қана бір ғана емес,  бірнеше киіз үй тігіп отырды. Біреуі жатын бөлмесі болса, екіншісі жеке кабинеті, үшіншісінде қонақ күтсе, төртінішісі әйелі мен анасына, балаларына, үй қызметшілеріне, ас үйге арнап тұрғызылған киіз үйлері болатын [11, 117-б.].

Сұлтандар күнделікті өмірде Жәңгір ханға еліктеп киінді, бұлғын терісімен тігілген және күміспен көмкеріліп, барқыт матадан тігілген, төбесі үшкір бас киім киіп жүрген. Бұдан өзге тағы да теріден және ақ киізден тігілген қалпақ киді. Сондай-ақ үстеріне оқамен зерленген таулық шекпен де киген [12, 1-б.].

1846 жылы Ханның Ордасында болып қайтқан М.Я. Киттары, сол уақытта өзін Ақболат деген бай қазақтың, Неплюев кадет корпусына баласын оқуға жіберуіне байланысты ауылында үлкен той жасап, шақырғанын жазады. Бұл тойға келген қонақтардың арасында сұлтандар да болды. М.Я. Киттары тойға келген сұлтанның үстіндегі киімдерін былай деп сипаттайды: үстіне ұзын, ақ түсті жейде киген. Жейдесінің жеңі ұзын және кеңдеу келген. Жейденің сыртынан ұзындығы тізеге дейін жететін атластан тігілген жеңі қысқа бешпент киген. Бешпенттің үстінен жібек халат киді, бірақ көп ұзамай бұл халатты үстінен шешіп қойды дейді М.Я. Киттары. Басына тақияның орнына, құндыз терісімен ұстатылған және алтын, күміспен көмкеріліп, барқыт матадан тігілген төбесі үшкір бас киім киді. Ал, бұл бас киімнің сыртынан бұлғын терісімен ұстатылып, көк түсті барқыттан тігілген тағы бір бас киім киді дейді. Сонымен қатар М.Я. Киттары сұлтанның киімін сипаттай келе, оның ірі денелі адам болғанын айта кетеді [13, 33-б.].

Сұлтандар бастарына түлкі терісімен ұстатылып, бұқар матасынан, шұғадан және барқыттан тігілген тымақтар; алтынмен көмкеріліп, барқыттан тігілген тақия, айнала кәмшәт терісімен ұстатылған және алтынмен көмкеріліп, барқыттан тігілген төбесі үшкір тақия, кәмшәт терісінен ұстатылған және оқамен көмкеріліп, барқыттан тігілген төбесі үшкірлеу келген тақия, төмен жағы кәмшәт терісімен ұстатылған және алтынмен оқаланып, түлкі терісінен тігілген малақай,  жаз айларында бастарына оқамен көмкеріліп, ешкінің түбітінен бастырылған қалпақтар киді [14, 6-б.].

Үстіне жағалары түлкі, қарсақ, қасқыр және жанат терісінен ұстатылып, бұқар матасынан және шұғадан тігілген тондар; бұқар жібегінен тігілген шапан; оқамен көмкеріліп, орыс барқытынан тігілген шекпен; иықтары погонға ұқсатылып тігіліп және қолдары мен кеуде жағы, қалталары пішіні жалпақ келген кавказдық күміс оқамен көмкерілген болатын. Басы металдан жасалған он алты ағаш патрондары және иығына металдан жасалған бауға тағылған пластиналары болды. Ішкі жағы таңқурай түсті жібекпен астарланып қою коңыр түсті шұғадан тігілген черкестік шапан; жағасы түлкі терісімен ұстатылып, бұқар матасынен тігілген тон; ешкінің иленген терісінен тігіліп, сырты бұқар матасымен қапталған жарғақ; бирен немесе масаты, ал пішіндері халатқа ұқсайтын бұқар матасынан тігілген киімдер киді, бұл киімдердің құны 300 рубль күміс ақша болатын және алтынмен зерленген матадан тігілген шапандар киді. Ал, аяқтарына барқыт матасынан және алтынмен кестеленген болгар бәтеңкесін; қызыл түсті юфты былғарыдан тігілген бәтеңкелер киді [14, 30-б.].

Деректерде Бөкей Ордасындағы қазақ сұлтандарының күнделікті өмірде тағатын киімдері мен әшкейлі заттарына қатысты да мәліметтер кездеседі. Бай сұлтандар әшекей бұйым ретінде қолдарына сақина тақты. Айта кететін болсақ, сұлтан Жаһаншах Шенғалиевтің: он төрт асыл таспен безендіріліп, «А» деп жазылған вензел жазуы бар сақинасы, қою қызыл түсті асыл таспен безендірілген сақинасы, үш ақық таспен безендіріліп, алтын жалатылған сақинасы, гауһар таспен безендірілген алтын сақинасы, сондай-ақ әкесі Шенғали Ормановтың атаулы мөрі болды және металды сақинасы мен ақық тастармен безендіріліп, ұсақ металдан жасалған таспихі болды деп көрсетіледі деректерде. Сонымен қатар бағалы асыл тастары: сегіз – қою қызыл түсті тас, бес- ақық тас, бір-зүбаржат, бір - маржан тас, алтын пластина, ұсақ ақық тастар, салмағы 3 золотник болатын орташа көлемді ақық тастар, салмағы 8 золотник болатын әртүрлі пішіндегі жиырма төрт тал сердоликтері болған [8, 84-б.].

Бөкей Ордасының сұлтандары қыздары үшін өте қымбат тұратын сәукелелер дайындады. Соның бірі пішіні жалпақ және жұқа келген алтын жалатылған күміспен көмкерілген – саукеле. Көптеген әртүрлі көлемдегі ақық тастар және маржан, інжу тағы да басқа тастармен безендірілген. Әр жеріне он алты тал орыстың империалы, он төрт тал голландық алтын ақша, әр жіптің ұзындығы екі тұтам болатын отыз екі інжу тізілген жіп және он алты маржан тас тізілген жіп, металға тізбектелген домалақ ақық тастар ілінген [8, 78-б.], жеті голландық алтын ақша, отыз екі маржан тізбектелген жіп және інжу түймелермен безендірілген – сәукеленің құны 400 рубль күміс ақша тұрды.  

Келесі сәукеле кәмшәт терісімен ұстатылған және алтын жалатылған күміс, әртүрлі бағалы тастармен безендірілген, биіктігі жарты аршын болатын – сәукеле, құны 600 рубль күміс ақшаға бағаланды.

Алтын жалатылған күміс пен інжу тастармен көмкеріліп, төбесінен алтын және күміспен оқаланған жібек матамен жабылған – сәукеле; кәмшәт терісімен ұстатылып, ақ түсті жұқа киізден тігілген және сырты алқызыл түсті барқытпен қапталып, күміспен және інжу, ақық, марян тастармен безендірілген – сәукеле. Сәукеленің төбе жағы айнала алтын шашақтармен көмкерілген ақ түсті жібек матамен жабылған. Құны 1500 рубль күміс ақшаға бағаланды [14, 50-б.].

Әшекей бұйымдарының ішінде ақық тастар орнатылған пішіні зәкірге ұқсайтын әртүрлі көлемдегі екі тоғасы бар – екі маңдайша; үш түйме, ақық тас және гранат орнатылған үш түйреуіш; күміспен қапталып, әртүрлі тастармен безендірілген тұмарша; қарайтылған алтын жалатылған екі білезік; салмағы 56 золотник болатын алтын жалатылған білезік сынды әшекейлері болды деген деректер де келтіріледі [8, 79-б.].

Бөкей Ордасының ауқатты тұратын сұлтандар ат-әбзелдеріне қаражатын аямады. Ат әбзелдерінің  арасында құны 100 рубль күміс ақшаны құрайтын, күміспен әрленіп, әртүрлі бағалы асыл тастармен безендірілген ер-тоқым жүгенімен; құны 120 рубль болатын, күміспен жабдықталып, әртүрлі тастармен безендірілген ер-тоқым және құны 140 күміс рубль тұратын қыз бала мінетін ер-тоқымдары да болды. Сондай-ақ, жан-жағы алтын және күміспен көмкеріліп, таңқурай түсті барқыттан тігілген ер-тоқымның астына салатын жаймалары да болды [14, 30-б.].

Бөкей Ордасы сұлтандары арасында діндар, мешіт салдырған сұлтандар да кездесті. Соның бірі, №13 старшинстваның қалмақ бөлігін басқаратын сұлтан Бажақ Қасымов болатын. 1878 жылы ол Ішкі Орданы басқаратын Уақытша кеңес төрағасынан Орданың қалмақ бөлігінде мешіт тұрғызуға рұқсат етуін сұрайды. Сұлтан бұл жерде 1200 адам саны барын айта келе, сол адамдардың құдайға құлшылық ету үшін мешіттің жоқтығынан көрші старшинстваға баратынын айтады [15, 1-б.]. Сол себепті өздерінің тұрғылықты жеріне мешіт салдыруын сұрап, рұқсат бергеннен кейін, сол жерде мешіт салады [15, 2-б.].

1879 жылы сұлтан Бажақ Қасымов Ішкі орданы басқаратын Уақытша кеңес арқылы, Орынбор шекаралық комиссиясынан шекаралық паспорт жасатып, 1880 жылы шариғат заңы бойынша Мекке мен Мединеге қажылыққа барып қайтады [16, 37-б.]. 

Төмендегі суретте арвивтен алынған оның шекаралық паспорты [16, 38, 40, 48, 43-пп.].

bbd0cdaad3bd599990d544f3b764b1b1.png           387fe948550ddfad9a7421818e1bf95c.png

21ca9d4013e2e3f4490c45f98ce99eee.png

Сұлтандар ордадағы жұмыс барысымен Астрахан, Орынбор қалаларына және Мәскеу, Санкт-Петербургке барған депутация құрамдарында да болды. Тана және байбақты руын басқаратын сұлтан Жаһаншах Шенғалиев және ноғай руын басқаратын сұлтан Мұхамедқали Қасымов 1856 жылы II Александрдың таққа отыру салтанатты кешіне қатысуға, Бөкей ордасынан атынан депутат болып Мәскеуге барады. Салтанатты кешке киіп баратын сұлтан Мұхаммедқали Қасымовтың бағалы костюмі болса, ал сұлтан Жаһаншах Шенғалиевтің үстіндегі шекпені мен тақиясын ескілеу деп тауып, сондай-ақ екеуінің де қару-жарақтарының салтанатты кешке сай болмағандықтан, Орынбор Шекаралық коммиссиясының төрағасы екі сұлтанға  Шекаралық комиссия жанындағы артық заттар бөлімінен – екі қатар алтынмен оқаланып, көк түсті барқыттан тігілген шекпен, екі златоустовский қылышын және қазақтық үлгіде манишка тіккізіп алу үшін ұзындығы он жеті аршын болатын ақ түсті штоф берілуін талап етеді. Бұл заттардың құны 198 рубль 80 тиын күміс ақшаны құрады. Сонымен қатар қылыштарын асып алу үшін құны 13 рубль күміс  құрайтын, алтынмен оқаланған екі портупея алғызған. Сұлтан Шенғалиевтің жаңадан тақия сатып алуға қаражаты болмағандықтан шекаралық комиссияның төрағасы жанындағы бір шенеуліктің тақиясын жалға алып берген. Сұлтандардың Мәскеуге дейін бару үшін, арнайы Макаровтан 125  рубль күміс ақшаға тарантас сатып алдыртты. Сұлтан Мұхаметқали Қасымовтың денсаулығының әлсіз болғандықтан Шекаралық Комияссияның дәрігері оны барынша қарайды. Cонымен қатар олардың қасына аудармашы Батыршин болды. Әрқайсысына Мәскеуге дейін жету үшін, үш-үш аттан және 45 тиыннан берілді. Мәскеуге жеткеннен кейін күнделікті қажеттіліктеріне деп күніне 5 рубль күміс ақшадан берілді [17, 23-б.].

Депутаттар Ордадан маусымның 29-ында шығып, шілденің 13- інде Орынборға жетіп, одан ары шілденің 19-ында жолға шығып, Мәскеуге тамыздың 2-де таңғы уақытта жетеді. Сұлтандар 26 тамызда императордың таққа отыру салтанатына қатысып, Мәскеуде 35 күн болады [17, 37-б.].

Жәңгір хан халықты бейбіт өмірге көшіру мақсатында, өзі жас күнінде қаншалықты аңшы бола тұра, қол астындағы халыққа қару-жарақ ұстауына шек қойды. Сонымен қатар тек қару-жараққа емес, бір кездері әкесі Бөкей ханның тұсында тойларда жиі ұйымдастырылатын ұлттық ойындар садақ тарту, қыз қуу және т.б ойындарға тыйым салған. 1846 жылы Ордада болған М.Я. Киттары, сол уақытта Орданың барлық жерін аралып жүріп қазақтардың арасынан тек үш садақ, оның біреуі балалардікі және тоғыз мылтық, оншақты қылыш көргенін жазады [13, 59-б.], А.Н. Харузин Бөкей ордасының қазақтары мүлдем қару ұстамайды. Орта Азия қазақтары сияқты үйлерін қару-жарақпен безендіріп қою дәстүрі мүлдем жоғалып кеткен. Қару-жарақты тек байлардың үйінде ғана ескі қылыштар мен тапаншаларды кездестіруге болады деп көрсетеді [18, 79-б.].  Негізінде Жәңгір хан қару-жарақ ұстауға тек сұлтандарға ғана рұқсат етсе керек. Деректерге сүйенсек, сұлтан Жаһаншахтың үйінде бірнеше қару-жарақ түрлері болған. Атап айтатын болсақ, азиаттық қылыш, қынабы сафянмен қапталып, төменнен жоғары қарай алтын жалатылған металдармен безендірілген. Бұлғын терісінен жасалынған портупеясымен; тағы сондай, жүзінде татарша жазылған жазуы бар сабы ақ сүйекпен қапталған азиаттық қылыш. Қынабы теріден жасалынып, екі темір гайкамен ұстаттылған және ақ бұлғынның терісінен жасалған бауы бар; сабы темірден жасалынған азиаттық қылыш, қынабы теріден істелінген. Сондай-ақ қылыштарының арасында императордың әкесі сұлтан Шенғали Ормановқа сыйлаған, сабының басы алтын жалатылған қылыш, қынабы болаттан жасалып  алтынмен жалатылған. Сонымен қатар сабы сүйектен жасалынған кавказдық қанжары болған [8, 85-б.].

Оның қолында мылтықтардың да бірнеше түрлері болды: капсюльді замоктағы жеке ауыздық мылтық. Ұңғысының пішіні винтовкаға ұқсатылып жасалған, қарайтылған, алтынмен жалатылған. Ұңғысында «Тула 1749» деген жазуы және алты гайкасы бар. Құндағы қарапайым ағаштан жасалып, қара түсті бояумен сырланған. Темірден жасалған сүмбісі бар; шақпақ таспен атылатын азияттық винтовка. Құндағы ағаштан жасалған. Ұңғысына металды үш гайка және темір сүмбі орнатылған; Құндағы қара түспен сырланып лакталған, «Лондон» деген жазуы бар капсюльді замоктағы екі ауызды мылтық; капсюлді замоктағы жеке аузды мылтық; шақпақ таспен атылатын азияттық винтовка және қару-жарақтарының арасында үш садақ. Үш қорамсағы теріден істелінген. Біреуінің ішінде ұштары темірден істелінген он сегіз тал жебесі болған [8, 85-б.].

Хан Ордасында қазақ жылқыларының тектерін асылдандыру және сынау мақсатында жыл сайын Уақытша кеңес бәйгелер ұйымдастырып тұрды. Бәйгеге сұлтандар да өз аттарын қатыстырды. 1853 жылы 25 мамырда көктемгі Хан жәрмеңкесінде бәйге ұйымдастырылды. Бәйге күндізгі сағат 10-нан 40 минут кеткенде басталып, 39 минутқа созылды. Жарысқа 36 ат қатыстырылып, ұзындығы бес шақырым болатын төрт айналым шауып келді. Бірінші айналымнан кейін аттардың көбісі жарыстан шығып, төртінші айналымда тек санаулы аттар қалды. Алғашқы келген бес орынға дейін ақшалай сыйлық берілді. Бірінші келген аттың иесі таз руының қазағы Тыныштық Дөнентаевқа 40 күміс рубль ақша берілді. Екіншіге бойының биіктігі екі аршын бір тұтам келген аттың иесі сұлтан Мұхамедқали Таяукинге 25 рубль күміс  ақша берілді. Үшінші орын старшын Күйбасы Бекбаеқа 20  рубль күміс ақша, төртінші орын шеркес руының қазағы Күйші Алшыновқа 10 рубль күміс ақша, бесінші орынға беріш руының қазағы Төлепов Байбатырға 5  рубль күміс  ақша берілді [19, 2-б.].

1853 жылдың жаз айында айт мерекесі қарсаңында маусымның 28-де екінші рет қазақ жылқыларын сынау мақсатында бәйге ұйымдастырылып, 12 ат қатыстырылады. Бұл жолы бірінші болып мәреге таз руының қазағы Тыныштық Тілеубаевтың, бойының биіктігі екі аршын екі тұтам келген 11 жастағы аты келіп 40 рубль күміс ақшаны иеленді. Екінші болып сұлтан Әділ Бөкейхановтың бойының биіктігі екі аршын болатын аты келіп, сыйлыққа 25 рубль күміс ақша берілді. Үшінші келген шеркес руының қазағы Шоқыман Жолқымбевтың бойының биіктігі бір аршын 14 тұтам болатын 8 жасар аты келіп 20 рубль күміс ақшаны иеленсе, төртінші келген аттың иесі шеркес руының қазағы Күйші Алшыновқа 10 рубль күміс ақша, ал бесінші келген аттың иесі сұлтан Тоғым Шығаевқа 5 рубль күміс ашқа беріледі [19, 7-б.].

1853 жылдың 20 қыркүйегінде күздік Хан жәрмеңкесінде тағы да қазақ жылқыларын сынау үшін бәйге ұйымдастырылды. Бұл жолғы бәйге күндізгі сағат 11.12-де басталып, 27 минутқа созылды. Барлығы 22 ат қатыстырылып, ұзындығы бес шақырым болатын төрт айналымға шабады. Төртінші айналымға келгенде көбі шетте қалып қойып, тек алтауы қалады. Бұл жолы бірінші болып Нарын құмында дайындалған сұлтан Әділ Бөкейхановтың бойының биіктігі екі аршын жиырма төрт тұтам болатын 11 жастағы аты келіп, 40 рубль күміс  ақшаны иеленді.  Қалған екінші орынға 25 күміс рубль, үшінші - 20, төртінші – 10, бесінші орынға – 5 рубль күміс ақша берілді [19, 8-б.].

Жалпы Бөкей ордасының қазақтары арасында құсбегілік те жақсы дамыды. Уақытша кеңес Орда қазақтарын императорлық аңшылыққа жіберіп тұрған. Қазақтар өздерімен құс аулайтын жыртқыш құстарымен аң аулайтын бүркіттерін алып барған [20, 2-б.]. Сондай-ақ Ордадағы сұлтандар да ойын сауық үшін аңға және құс аулаға шығатын болған. Аңдардан: қасқыр, қарсақ, түлкі, борсық, суыр, қояндар ауланса, құстардан дуадақ, үйрек, шіл және тағы басқа көптеген құстардың түрлерін аулаған. Ауланған аңдардың терісі қазақ ауылдарына сатылған. Мысалы, қасқырдың терісі – 1рубль 50 тиын күміс ақшаға, қарсақтың терісі – 50 тиын, түлкі – 2 рубль, борсық  - 20 тиын, суыр – 20 тиын, қоян – 10 күміс тиын болған [2, 65-б.].

Қазақ қоғамындағы сұлтандардың артықшылықтарының бірі, олар тән жазасынан босатылды. Оларға жаза ретінде айыппұл салу кең тарады. Сұлтандарды билер соты жазалай алмады, олардың  тек қана өздерінен жасы үлкен сұлтандар ғана жазалай алды.

Қарапайым қазақтар әңгіме арасында сұлтандарың есімін атамайтын, оның орнына «тақсыр» деген сөзді қолданды, олар сұлтанмен амандасқан жағдайда оған «алдияр» деген сөзді айтып, оң қолын екі қолымен қысқан. Сұлтан оған «аманба» деп жауап қайырған. ХІХ ғасырдың екінші жартысында сұлтандардың биліктен ығыстырылуы, сұлтандармен қарым-қатынас әдебіне де өзгерістер алып келді. Загряжский қарапайым қазақ сұлтанмен кездескен сәтінде немесе қоштасар, алғыс айту сәтінде, екі қолын кеудесіне қойып немесе оң қолын оң тізесіне қоятын болған деп жазса, ал Харузин бірақ бұл дәстүр менің білуімше Бөкей ордасында сақталып қалмады. Егер кездескеннің күнің өзінде сирек кездеседі деп жазады.

 Харузин ХІХ ғасырдың екінші жартысында Бөкей Ордасындағы сұлтандардың арасында өзінің кедейлігінен басқа ешқандай маңызы жоқ және күнделікті өмірде қарапайым қазақтардан еш айырмашылығы болмаған «жай сұлтандар да» болды деп көрсетеді [5, 50-б.]. «Мұндай сұлтандар Ордада аз емес. Егер қарапайым қазақ кезігіп қалатын болса «алдияр» демей «асалаумағалейкум» деп амандасатын. Сұлтан мұндай сәлемі үшін оған мүлдем жауап қайырмай, кері бұрылып кете береді. Бірақ сұлтандар өзінің қыздарын қарапайым қазаққа тұрмысқа бермейді. Алайда өзі қарапайым қазақ қызына үйлене алды. Егер сұлтан кедей болатын болса, одан қалың мал да алынбады деп жазады.

Қарасүйек қарапайым қазақты асырап алу, ақсүйектер үшін жақсы атақ болмады. Егер қарапайым қазақтар атақ даңқ үшін өзіне сұлтандық атақты иеленетін болса, ол адамды қамшымен 15-30 дүре соғып жазалайтын. Егер қарапайым қазақ өзін сұлтанның қанымын деп өзге сұлтанның қызына немесе туысына үйленетін болса, онда бұл қылмыс деп саналып, толық құн төледі, яғни, бір ер адамды өлтіріп қойғандай құн өтеген [5, 49-б.].

Сұлтандарға қарапайым қазақ қызына үйленуге рұқсат болса, қарапайым қазақ жігіті төре тұқымынан қыз ала алмады. Төрелер қыздарын тек төре тұқымына берді [5, 51-б.]. Төрелердің қыздарына қалың мал төлеуі құны өте жоғары болды. Айта кететін болсақ, 1846 жылы Кіші жүздің батыс бөлігін басқарған сұлтан Баймағамбет Айшуақов, ұлы Достығалиға Ішкі Орданың кеңесшісі Меңлігерей Бөкейхановтың қызы Мединаға құда түсіп, 110 бас жылқы, 10 түйе, 400 қой қалың малын берген. Ал,  Меңлікерей сұлтан болса, Баймұхаммед Айшуқов сұлтанға  китке деп 84 жылқы, 13 түйе, сонымен қатар түлкі терісінен тігілген тон, қызыл және жасыл түсті барқыттан тігілген халаттар мен жібек матадан тігілген халаттар, жібек матадан тігілген көйлектер берген. Барлығының құны 12000 рубль күміс ақшаны құраған [21, 1-б.]. 

Ақсүйектер үшін саудамен айналысу ата-бабаларын қорлаумен тең саналды, сондықтан да олар ХІХ ғасырдың басында саудамен айналыспады. XIX ғасырдың II жартысынан бастап саудамен айналысу қор деп санау түсінігі сұлтандардың санасынан кете бастады. Харузин өз еңбегінде: «Қазіргі уақытта Бөкей ордасындағы сұлтандар саудамен айналыспайды деп айтатын болсақ, онда бұл жерде саудамен айналысатын қазақтар мүлдем аз деп айтуға болады», - деп сол уақытта сұлтандардың саудаға бет бұрғанын ерекше атап өтеді [5, 49-б.].

Бөкей Ордасының қазақтары шәй ішкенді жақсы көрді. Әр қазақтың үйіне самаурын қажетті дүние болған. Шәйді шынымен, дәміне қарай көбінесе қантсыз ішкен. Келген адамға бірінші шәй берген, 5-6 шыны ішкеннен кейін қойдың еті әкелінген. «Поездка во Внутренную киргизскую орду»  мақаласы авторының айтуы бойынша, кейбір қарапайым қазақтар тақта шәйін ішсе, ал сұлтандар қытайдың шәйін ішкенін жазады [5, 253-б.].

Бөкей Ордасының қазақтары орыстармен араласа отырып, шәйдан өзге арақты да ішуді үйренген. Бірақ бұдан, ордалықтарды арақты көп ішті деп айтуға болмайды. Арақты көбінесе Ордада және соған жақын аймақтарда, Басқұншақта ішкен. «Қазіргі таңда Хан Ордасында арақ сатуға тыйым салынғанымен, жасырын түрде сатылатын. Мұсылмандықты ұстанатын көптеген бай қазақтар, мұсылмандық дінді бұзбауға тырысып жасырынып арақ, қызыл шарап және ром ішеді. Қаншалықта рас екені белгісіз бірақ, Жәңгір хан да сұлтандармен шарап және тағы да басқа спирттік ішімдіктер ішкен»- деп жазады А.Н. Харузин. Ханның ордасында қонақта болып қайтқан Гебель, түскі ас кезінде шарап әкелініп, бірақ хан және басқа да отырған қазақтар шараптан бас тартқанын айтады. Алайда оған хан дәрігерінің айтуынша, олардың бұл ұстамдылығы тек көз бояушылық екенін және хан сарайында жыл сайын спирттік ішімдіктер үшін 14000 рубль ақша салынатынын айтады Гебель [5, 255-б.]. Жалпы деректердің негізгі бөлігінде Жәңгір Ордасына жиі келетін қонақтардың көп болуына байланысты ханның шарап сатып алдырып отырғаны  ерекше аталып өтіледі.

Сұлтандардың арасында барымтамен айналысатын сұлтандар да болды. Соның бірі Меңдіхан Биғалиев сұлтан болатын. Ол, үлкен ұлы Әжіғали екеуі бірнеше рет Ішкі ордадағы қалмақ бөліміндегі қазақтардың жылқыларын айдап әкеткен. Орданы басқаратын Уақытша кеңестің 1885 жылғы анықтамасы бойынша, сұлтан Меңдіханның өзі, қалмақ бөліміндегі Мырзағали деген қазақтың үйірінен 35 бас жылқысын және мещанин Барышев деген адамның екі малын айдап әкеткен. Ал, ұлы Әжіғали, Төлеген деген қазақтың 2 жылқысын және Қасым Қамалиев деген қазақтың 4 жылқысын ұрлаған. Сонымен қатар әкесі мен баласы бірлесе отырып, Даулетяр Байжановтың жылқысын ұрлаған [22, 15-б.]. Бұларға жаза ретінде 1887 жылы Уақытша кеңес ставкасындағы түрмеге қамайды [23, 2-б.]. Сотталған сұлтандар түрмеде өздерінің тектілігінің арқасында ерекше құрметке ие болса керек. 1887-1888 жылдары Бөкей ордасында антропологиялық зерттеу мақсатымен болып қайтқан А.Н. Харузин, ствакадағы түрмеде антропологиялық өлшеу барысында сотталғандардың арасынан бір сұлтанды кездестіріп қалғанын айтады. Ол, сұлтанның кедейлігіне және қазіргі күндегі жағдайына қарамастан, жанындағы сотталған қарапайым қазақтар оны текті екенін ескеріп, құрметтеді- деп жазады [18, 89-б.]. 

1844-45 жылдары Бөкей ордасында болған Блюмер сұлтандар жайлы былай айтады: дәрежесі биік әлеуметтік топ – дворяндарға ұқсап, сұлтандар ханның салығынан босатылды және өздерінің жоғары дәрежесін, яғни қоғамдағы өз артықшылықтарын пайдаланады. Қазіргі уақытта яғни 1845 жылдардың өзінде сұлтандарың көбісі өте кедей  және кейбіреулері өздерінің қызметтерін пайдаланып халықтан құрбандыққа мал алып отырады. Кейбір сұлтандарда 400 бас түйе, 500 бас ірі-қара, 1000 жылқы және 8 ден 10 мыңға дейін қойлары болды- деп көрсетеді [12, 6-б.]. ХІХ ғасырдың аяғында сұлтандардың кедейлену үрдісі Блюмер көрсеткен деңгейден де жоғарылай түсті.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1 Очерк состояние Внутренней Киргизской Орды в 1841 году, действительного члена Я.В. Ханыковского // Туркестанский сборник. Сочинении и статей Туркестанского края в особеннности // 373, Санкт-Петербург. –1881. – Т.378. – 463 с.

2 Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Архиві /ҚРОМА/. 78-қ., 2-т., 8-іс, 30-п.

3 Евреинов А. Внутренняя или Букеевская киргиз-казачья орда // Букеевской орде 200 лет. – Алматы: Өлке, 2001. – 4 кн. – 216 с

4 Троицкий Н. Взгляд на Внутреннюю киргизскую орду // Букеевской орде 200 лет.– Алматы: Өлке, 2001. – 3 книга. – 204 с.

5 Харузин А. Киргизы Букеевской Орды (Антрополого-этнологический очерк). – Вып. I. – М., 1889. – 550 с.

6 История Букеевского ханства. 1801-1852 гг. (Сборник документов и материалов). – Алматы: Дайк-Пресс, 2002. – 1120 с

7 Киттары М.Я. Ставка хана Внутренней Киргизской орды // Букеевской орде 200 лет.– Алматы: Өлке, 2001. – 3 книга. – 204 с.

8 ҚР ОМА. 78-қ., 2-т., 1208-іс,177-п.

9 ҚР ОМА. 78-қ., 1-т.,1211-іс,17-.

10 Островский Э. Поездка во Внутреннюю киргиз-кайсацкую орду с ветеринарной целью // Букеевской орде 200 лет. – Алматы: Өлке, 2001. – 3 книга. – 204 с.

11 Солдатенкова и Н. Щепкина. Очерки Зауральской степи и Внутренней или Букеевской Орды // Букеевской орде 200 лет. – Алматы: Өлке, 2001. – 3 книга. – 204 с.

12 ҚР ОМА. 2300-қ.,10-т.,106-іс.

13Киттары М.Я. Киргизский туй // Журнал Министерства внутренних дел. Ч.25.1849. – 469 с

14 ҚР ОМА. 4-қ.,1-т., 2815-іс.

15 ҚР ОМА. 78-қ., 2-т., 4997-іс.

16 ҚР ОМА. 78-қ., 2-т., 5009-іс.

17 ҚР ОМА. 4-қ., 1-т., 5870-іс.

18 Харузин А. Степные очерки (Киргизская Букеевская орда). – Москва, 1988. – 210 с.

19 ҚР ОМА. 4-қ.,1-т., 5621-іс.

20 ҚР ОМА. 78-қ., 3-т.,1743-іс, 4-п.

21 ҚР ОМА. 4-қ.,1-т., 5728-іс.

22 ҚР ОМА, 78-қ., 2-т., 6056-іс

23 ҚР ОМА, 78-қор, 2-т., 10544-іс.

А.С. Баянбай,

Казахский национальный педагогический  университет им. Абая,

магистрант 2 курса, Республика Казахстан. г. Алматы, Е-mail:akjol.as@mail.ru

ПОВСЕДНЕВНАЯ ЖИЗНЬ КАЗАХСКИХ СУЛТАНОВ БУКЕЕВСКОЙ ОРДЫ В ХІХ ВЕКЕ

РЕЗЮМЕ

В статье рассматривается повседневная жизнь султанов Букеевской Орды. Главное отличие данной статьи от предыдущих исследований заключается в том, что в ней на базе архивных источников и на теории повседневной жизни исследуется семейство султанов, построение домов в ханской ставке и их внутреннее устройство, повседневная одежда, предметы украшения мужчин и женщин, виды оружия, постройка мечети, паломничество, байга и соколинная охота.

Ключевые слова: султан, Букеевская орда, повседневная жизнь, постоянное жилище, домашняя мебель, одежда, саукеле, предметы украшения, паломничество, виды оружия, байга и соколинная охота.

A.S. Bayanbay,

Abai Kazakh National Pedagogical University Almaty,

2nd Year Master’s Student

е-mail:akjol.as@mail.ru

EVERYDAY LIFE OF THE KAZAKH SULTANS

OF THE BUKEY HORDE ( XIXth CENTURY)

Summary

 The article considers everyday life of the Bukey Horde sultans. The main difference of this article from previous researches is that it familiarizes with new facts about the sultans’ family, constructions of their permanent dwelling in the Khan Horde and interior of their houses, their everyday casual clothes, jewelries of men and women, types of arms, building mosques, pilgrimage, baiga and falconry.

Keywords: Sultan,Bukey Horde, daily life, permanent dwelling, home furniture, clothes, saukele, jewelries, pilgrimage, guns, baiga racing and falconry.


Пікір жоқ

Пікір қалдыру үшін кіріңіз немесе тіркеліңіз