Басты бет » Материалдар

Материалдар

К.Н. Балтабаева¹, М.Ч. Калыбекова². ¹К.и.н., КазНУ им. аль-Фараби. ²К.и.н., ВНС Института истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова КН МОН РК.
МРНТИ 03.23.55 ИСТОРИОГРАФИЧЕСКИЙ ОБЗОР ЛИТЕРАТУРЫ ПО ИСТОРИИ ПОЛИТИЧЕСКИХ РЕПРЕССИЙ КАЗАХОВ В СРЕДНЕЙ АЗИИ

Aннотация. Бывшие союзные республики СССР – ныне независимые государства: Республика Узбекистан, Кыргызская Республика, Республика Таджикистан и Туркменистан – подошли к вопросу изучения истории политических репрессий советского периода и реабилитации жертв репрессий крайне избирательно. В Узбекистане и Туркменистане отсутствует законодательство о реабилитации жертв политических репрессий советского периода. Эта ситуация также имеет негативное отношение к научно-исследовательской деятельности ученых гуманитарного профиля. В научной литературе по проблемам политических репрессий касательно казахов, проживавших в советских республиках Средней Азии, есть лишь частичное упоминание этой проблемы как актуальной для исследователей, а также отдельные фамилии репрессированных казахов. Поэтому сегодня необходимо исследование всех компонентов реабилитации, как составной части концепции национальной политики CCCР. Для определения направлений в современной национальной политике важно изучить историю и опыт репрессии и реабилитации необоснованно репрессированных людей в 20-50-е годы прошлого столетия, в том числе казахов в Средней Азии. На данном этапе актуально подвести итоги проведенных мероприятий по реабилитации и определить основные направления работы по увековечению памяти жертв политических репрессий. Статья выполнена в рамках реализации проекта «Политические репрессии среди казахов на территории республик Средней Азии в 20–50-е годы XX века (в свете новых архивных источников)» Министерства образования и науки Республики Казахстан.

С.К. Рүстемов¹, А.М. Демесинова². ¹Т.ғ.к., профессор. Ш.Ш. Уәлиханов ат. ТЭИ. ²Әл-Фараби ат. ҚазҰУ-нің 2 курс магистранты. Қазақстан, Алматы қ.
ҒТАМР 03.20.00 АЛАШОРДА МЕН СІБІР ҮКІМЕТІНІҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСТАРЫ ХАҚЫНДА

Аңдатпа. Бұл мақалада 1917 жылдың аяғы мен 1918 жылдың басында Ресей мемлекеттілігінің ыдырауы жағдайында пайда болған екі облыстық мемлекеттік билік органы – Уақытша Бүкіл қазақ-қырғыз халық кеңесі (Алаш-Орда) мен Уақытша Сібір үкіметінің өзара қарым-қатынасы қарастырылады. Ресей демократиялық федеративтік республикасы құрамындағы автономияға қол жеткізу – стратегиялық мақсаттың ортақтығымен негізделген олардың ортақ саяси мінез-құлқына объективті алғышарттардың болуы туралы қорытынды жасалады. Осы үкіметтердің әлеуетті одағының құрылмауына әкеп соқтырған кең ауқымды азаматтық соғыс жағдайында осы мақсатқа қалай, қашан және қандай нысандарда қол жеткізуге болатыны туралы мәселелер бойынша келіспеушіліктер қарастырылады. Өзін бұрынғы Ресей империясының территориясында өмір сүрген қазақтардың үкіметі ретінде көрсеткен және дәстүрлі түрде бірнеше рет Алаш-Орда деп аталған Алашорда уақытша халықтық кеңесі және Уақытша Сібір үкіметі ұзақ өмір сүрген жоқ. Олар 1917 ж. Қазан төңкерісінен кейін пайда болды және көбіне жергілікті қауымдастықтың Ресейдің мемлекеттік билігінің күйреуіне, революциялық процестің тереңдеуі кезінде Ресейдің басына түскен жүйелік дағдарысқа реакциясы ретінде түсіндірілді. 1918 ж. қараша айының басында Алашорда мен Уақытша Сібір үкіметі Уфадағы Мемлекеттік конференцияда сайланған Уақытша Бүкілресейлік үкіметке жол беріп, тарихи аренадан кеткендігі, яғни Алашорда мен Сібір үкіметтерінің байланыстары осы мақалада баяндалады. Қазақ зиялыларының өз халқына автономия алудағы алғашқы әрекеті Алашордамен байланыстылығын осы мақаладан көруімізге болады.

О.Х. Мұхатова¹. ¹Т.ғ.д., профессор, Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының БҒҚ. Қазақстан, Алматы қ.
ҒТАМР 03.20.00 АЛАШ АРДАҚТЫСЫНЫҢ БІЛІМ БЕРУ ТУРАСЫНДАҒЫ ОЙЛАРЫ

Аңдатпа. Мақалада Қазақ еліне адал еңбек еткен, «Алаш» қайраткері, дәрігер Асылбек Сейітовтің «Ағарту жолында не шара қолдануымыз керек (Жазды күнгі оқытушылар курсы ашылар алдында)» атты мақаласы талданады. Автор деректанудың әдістемесін және әдістерін пайдалана отырып аталған еңбектің мазмұнын талдап, маңызын анықтайды. Тарихи деректің пайда болуын, репрезентативтілігін, фактілерінің шынайылық дәрежесін анықтайды. Асылбек Жұманұлының кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы Қазақстандағы білім беру бағдарламасы жөніндегі пікірлері большевиктік биліктің ерешеліктерімен байланыстырыла көрсетіледі. Асылбектің қабылданған бағдарламалардың әрқайсысына тоқталып, олардың білім алудағы ұтымды тұстары бойынша жасаған тұжырымдары талданады. Мұғалімдердің міндеттері, біліктіліктерін көтерудің қажеттілігі, білім берудегі пәнаралық байланыстар, өлкетануды оқытудың маңызы турасындағы ойлары сараланып, баға беріледі. Алаш ардақтысының оқушының алған білімін тәжірибемен ұштастыру жөніндегі пікірлеріне ерекше назар аударылады. А. Сейітовтің жаратылыстану пәндерін оқытуға баса назар аударылуы тиістігі төңірегіндегі ойлары талданады. Пәндерді оқытуда қазақ халқының рухани мұрасын, солардың арасында ауызша деректерді кеңінен пайдалану қажеттілігі туралы пікірлері айқындалады.

Г.Т. Каженова¹. ¹К.и.н., ЕНУ имени Л. Н. Гумилева. Казахстан, Нур-Султан.
МРНТИ 03.20.55 ГОЛОД 1921-1922 ГОДОВ В АКМОЛИНСКОЙ ГУБЕРНИИ

Аннотация. Статья посвящена исследованию голода в Акмолинской губернии. Анализируется экономическая и политическая обстановка в регионе в 1921-1922 годы. Показано, что причины, приведшие к кризису сельскохозяйственного производства, а затем к голоду, накапливались в течение ряда лет. В период гражданской войны регион являлся ареной военных действий. Ослабленные годами бедствий и разорений земледельческие и скотоводческие хозяйства не могли противостоять засухе и неурожаю. Однако основной причиной разразившегося голода стали политико-экономические мероприятия большевиков, связанные с экспроприацией сельхозпродукции у населения. Завышенные нормы продразверстки и сменившего ее продналога привели к разорению крестьянского хозяйства и казахского аула и явились главным фактором развития голода в Северном Казахстане. Ситуация усугублялась неконтролируемым притоком беженцев из голодающих районов Поволжья, эпидемическими заболеваниями. Несмотря на донесения в центральные органы власти о катастрофическом положении населения, Акмолинская губерния официально так и не была признана голодающей. Местные органы власти с запозданием оценили размеры бедствия.

М.У. Шалекенов¹, А.Е. Ерғабылов². ¹Т.ғ.д., профессор. ²Оқытушы. Әл-Фараби ат. ҚазҰУ археология, этнология және музеология кафедрасы.
ҒТАМР 03.20.00 АҚТӨБЕ (БАЛАСАҒҰН) ҚАЛАСЫН ЗЕРТТЕУ КЕЗIНДЕГI ТАБЫЛҒАН ДЕРЕКТЕРГЕ ШОЛУ

Аңдатпа. Ғылыми мақалада авторлар Ортағасырлық Ақтөбе (Баласағұн) қаласын алғаш зерттеген ғалымның еңбектерімен таныстырып отыр. Алғашқы археологиялық қазба салу барысында аталған ескерткіштен табылған құнды деректер жөнінде ақпарат береді. Табылған материалдарға талдау жүргізу негізінде Ақтөбе (Баласағұн) қаласының шамамен өмір сүрген уақыты жөнінде айтылады. Қаладан табылған ескерткіштерге сүйене отырып, сол аймақта өмір сүрген халықтардың шаруашылығы туралы осы мәліметтер келтірілген. Мақала негізінде қала тұрғындарында қолөнер кәсібі кеңінен дамығандығы туралы көз жеткізуге болады. Ортағасырлық Ақтөбе (Баласағұн) шаһарын алғаш зерттеген, археологиялық қазба жұмыстарын жүргізген әл-Фараби атындағы Қазақтың мемлекеттiк ұлттық университетiнiң археологиялық экспедициясы (УАЭ, жетекшiсi профессор У.Х. Шәлекенов) болды. Ширек ғасырға жуық орындалған зерттеулердiң нәтижесiнде ортағасырлық қаланың тарихи-топографиялық құрылымы анықталып, оның әр түрлi бөлiктерiнде археологиялық қазба жүргiзiлдi. 1976-1990 жж. аралығында қаланың цитаделiнде үш стратиграфиялық кесiк және 8 қазба жүргiзiлiп, оның VI-ХIII ғ. бас кезiнде өмiр сүргенi анықталып, үш хронологиялық кезеңде (VI-VIII ғғ. бiрiншi жартысы; VIII ғ. екiншi жартысы – Х ғ; ХI-ХIII ғғ. басы) салынған бекiнiс (замок), қамалдар, мұнаралар, салтанатты сарай кешенi, алаңдар, қақпа, монша т.б. құрылыс қалдықтары ашылды» (Елеуов, 1995: 123). Осы мақала негізінде зерттеушілер көптеген тың материалдарға қол жеткізе алады.