Басты бет » «edu.e-history.kz» электрондық журналы

«edu.e-history.kz» электрондық журналы № 4

Мақалада XIV ғасырда жазылған «Гүлстан бит-түрки» дастанында кездесетін фразеологиялық бірліктер мен мақал-мәтелдердің қазіргі қазақ тіліндегі тілдік бірліктермен салыстырылып, олардың тілдік және құрылымдық ерекшеліктері қарастырылған.
Мақалада XIV ғасырда жазылған «Гүлстан бит-түрки» дастанында кездесетін фразеологиялық бірліктер мен мақал-мәтелдердің қазіргі қазақ тіліндегі тілдік бірліктермен салыстырылып, олардың тілдік және құрылымдық ерекшеліктері қарастырылған.
Мақалада қазақ хандары мен сұлтандары мөрлерінің атрибуттық ерекшеліктері мен олардың қоғамдағы алатын орны қарастырылған. Қазақ хандығының мемлекеттік билік атрибутына айналған хан мен сұлтандардың, билер мен батырлардың мөрлері далалық мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатын жүргізудегі маңызды орынға ие болғаны мәлім.
Мақалада қазақ хандары мен сұлтандары мөрлерінің атрибуттық ерекшеліктері мен олардың қоғамдағы алатын орны қарастырылған. Қазақ хандығының мемлекеттік билік атрибутына айналған хан мен сұлтандардың, билер мен батырлардың мөрлері далалық мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатын жүргізудегі маңызды орынға ие болғаны мәлім.
Статья посвящена вопросу локализации местности «Козыбасы», которая в 50-60 годы XV века стала центром формирования Казахского ханства. Согласно «Тарих-и Рашиди» Мирза Мухаммеда Хайдара Дуглата (Дулата), в эту местность из Восточного Дашт-и Кыпчака перекочевали своими сторонниками Керей-хан и Жанибек-хан, политические противники Шибанида Абу-л-Хайр-хана. Однако «для современных историков Козы-басы остается до сих пор «терра инкогнито». По вопросу конкретной локализации этой местности у исследователей нет единодушия. В работе автор, привлекая разные рукописи и издания «Тарих-и Рашиди» и научную литературу по истории и топографии Жетысу, исследует проблему локализации местности «Козыбасы». В результате работы автор приходит к следующим выводам: Нужно отказаться от восприятия Джу (Джуд, Чу) только как гидронима. Под «Джуд» следует понимать обширную территорию Юго-Восточного Казахстана и Северного Кыргызстана, от реки Чу на восток и юго-восток, включая также северо-западные районы Иссыккуля. Местом возникновения Казахского ханства является Чу-Илийское междуречье. Здесь же, на территории современного Жамбылского района Алматинской области, находилась упоминаемая Мирза Мухаммед Хайдаром местность «Козыбасы».
МӘСКЕУ МҰРАҒАТТАРЫНДАҒЫ ТАРИХИ ЖӘДІГЕРЛЕР
Аннотация. Мақалада Мәскеу мұрағаттарында және Санкт-Петербор шаһарларында жинақталған Қазақ халқының тарихи-этнографиялық жәдігерлері туралы деректер сөз болады. Мақала арқауына айналып отырған негізгі мәселе жалпы Ресей архивтерінде сақталынған мұрағаттық мұраларымыздың жәй-күйі және оларды тарихи зерттеу барысында айналымға кіргізу мәселелері қарастырылған. Сондай-ақ Эрмитажда сақталынған жалпы түрік, қазақ халқының көне мәдениетінің куәлері тас ескерткіштерінің насихатталынуы және музыкалық мұралары туралы да проблемалық ойлар қамтылған. Түйін сөз: Мәскеу мұрағаттары, Эрмитаждағы тас ескерткіштер, қазақтың музыкалық мұралары, сыры белгісіз суреттер.
ӘОЖ 821.512.122+75.04(574) «ҚОЗЫ КӨРПЕШ – БАЯН СҰЛУ» ЭПОСЫ КӨНЕ ДҮНИЕНІҢ  КЕСКІНДЕМЕЛІ ҚОЛДАНБАЛЫ ӨНЕРІНДЕ
Біздің заманымызға дейінгі бірінші мың жылдықта бүкіл Евразия даласын ерте көшпелі тайпалар мекендеді. Оларды парсы жазба деректері бойынша жалпы «сақтар» деп атаса, гректер «скифтер» деп атаған. Ал тарих атасы Герадот (б.з.д. V ғ.) Орта Азия мен Қазақстан территориясын мекендеген тайпаларды «азиялық скифтер» деген. Себебі, Қара теңіздің солтүстік далалы аудандарында тұратын скифтер мен сақ тайпаларының өмір тірішілігі ұқсас және бір тілде сөйлесе керек. Дегенмен, сақтар өздерін нақты қалай атағандарынан бейхабармыз.
Бұл мақалада Қазақ даласында, соның ішінде Бөкей Ордасында алғашқы мектептердің пайда болуы туралы сөз болады. Патша үкіметінің мектептер ұйымдастырудағы шынайы мақсаты мен жымысқы әрекеттері ашып көрсетіледі. Мектептердің әртүрлі типтеріне мінездеме беріледі. Кілт сөздер: Мектеп, медресе, Бөкей Ордасы, орыс-қазақ мектебі, училищелер
Бұл мақалада Қазақстан Республикасының тәуелсіздік жылдарындағы Шығыс елдерімен ғылыми және мәдени байланыстары зерттеледі. Қазақстан мен Шығыс елдері арасында білім беру, ғылым және техника саласындағы меморандумдарға, оқытушылар мен студенттер алмасу жайлы келісімшарттарға қол қойылған. «Болашақ» бағдарламасы бойынша Түркия, Египет, Біріккен Араб әмірліктерінде қазақстандық жастар жоғарғы оқу орындарында білім алуда. Қазақстан музейлері алыс және жақын шетелдердің архивтері, кітапханаларымен, ғылыми-зерттеу орталықтарымен байланысын дамытуда: көрмелер, конференциялар, дөңгелек үстелдар ұйымдастырылуда, бірлескен жобалар іске асуда.
Мақалада қимақ қағандығын құрған тайпалардың шығу тегінің тарихы және осыған орай ғалымдардың әртүрлі пікірлері талданған. Махмут Қашқаридің «Түркі тілдерінің сөздігіндегі» яғма сөзі талданады. Бірқатар ғалымдардың қимақтарды се-иәнто этнонимімен байланыстыруы туралы айтылады. Қытай деректеріндегі се-иәнто этнониміне қатысты пікірлер келтірілген. Се-иәнто қағандығы құлағанда се-иәнто этнонимі се және иәнто топтарына бөлшектенгені, иәнто тайпасының се тайпасынан бөлініп, Ертіс өзені алабына қоныс аударуы, содан олардың қытай деректерінде янмо деп көрсетіле бастағаны, иәнтолардың қимақ мемлекетіннің негізін қалағандығы өзара логикалық сабақтастықта баяндалады. Қимақтар мемлекеті жөнінде едеуір мол мағлұмат қалдырған орта ғасырлық араб-парсы деректері қарастырылады, соның ішінде Гардизидің «Заин-әл-ахбар» атты еңбегіндегі қимақтардың шығу тегі жөніндегі аңыз әңгімеленген. Аңыздағы қимақтардың «татарлар» елінен келгендері жайындағы мәліметтерді негізге ала отырып, автор қимақтардың арғы тегін татар тайпалық одағы деп қарастырады. Татарлардың ежелгі тарихы, қонысы, нәсілдік шығу тегі жайында түрлі мағлұматтарды ғылыми әдебиеттерді талдай, өз пікірін негіздеуге тырысады. Қимақтардың шығу тегіне байланысты отандық тарих ғылымында қалыптасқан ғылыми көзқарастарды да талдауға алған.